Генерал Дзянікін

Тип работы:
Дипломная
Предмет:
История


Узнать стоимость

Детальная информация о работе

Выдержка из работы

Дыпломная праца

Тэма

Генерал Дзянікін

Генерал-лейтэнант Антон Іванавіч Дзянікін (1872−1947 гг.) — яркая, дыялектычнаму супярэчлівая, трагічная гістарычная асоба. Гісторыя адвяла яму ролю аднаго з лідэраў контррэвалюцыі і белага руху ў 1917−1920 гг., Актыўнага палітычнага і грамадскага дзеяча белай эміграцыі ў 1920−1947 гг. А.І. Дзянікін — носьбіт цікавата вопыту станаўлення як буйнога ваеначальніка ў войску царскай Расіі ў 1890 — 1917 гг. Акрамя таго, ён быў арыгінальным ваенным пісьменнікам. Даследаванне гэтай гістарычнай персаналіі - буйная, самастойная і актуальная праблема айчыннай гістарычнай навукі, новыя парадыгмы якой падаюць унікальную магчымасць дасягнуць максімальнай аб’ектыўнасці і гістарызму. Тым самым будуць выпраўленыя некаторыя перакосы ў гістарыяграфіі, якія, у сілу канкрэтна-гістарычнай абстаноўкі, сфарміраваліся ў асвятленні дзейнасці А. И. Деникина. Яго дзейнасць знайшла сваё адлюстраванне ў савецкай, белагвардзейскі, белоэмигрантской, замежнай і постсавецкай гістарыяграфіі.У савецкай гістарыяграфіі яна асвятлялася, галоўным чынам, у комплексе з вывучэннем гісторыі рэвалюцыі і грамадзянскай вайны ў Расіі (1917−1920гг.). Прычым даследавалася «деникинщина» як ваенна-палітычнае з’ява, а не сам А. И. Деникин як суб’ект гістарычных падзей. Па нашых падліках, у дадзеным кантэксце ў 20 — 80-я гг. было выдадзена звыш 100 работ (1), розных па аб’ёме, жанру, навуковай значнасці. Тут можна вылучыць тры гістарыяграфічныя этапы: першы — 1920−1930-я гг; другі - 1930 — першая палова 1950-х гг.; Трэці - другая палова 1950-х-1991гг. На першым гістарыяграфічнай этапе (1920 — 1930-я гг.) З’явіліся ўспаміны непасрэдных удзельнікаў ўзброенай барацьбы ў грамадзянскай вайне на Поўдні Расіі (2), а таксама работы буйных савецкіх дзяржаўных, партыйных і ваенна-палітычных дзеячаў, якія прымалі ўдзел у барацьбе супраць А. И. Деникина (3). Тут ёсць адрывістыя звесткі менавіта аб дзейнасці А. И. Деникина. Але больш за апавядаецца аб разгроме «деникинщины». Асаблівая ж месца займае праца Н. Какурина (4). Аўтар увёў у навуковы абарот вялікая колькасць дакументаў. Упершыню досыць падрабязна асветлены 1 Кубанскі («Ледзяны») паход. Кратко паказаны настроі думак у розных пластах насельніцтва на тэрыторыі, падкантрольнай белым. Аднак інфармацыя аб А. И. Деникине ў Н. Какурина раззасяроджаныя па ўсім двухтомнік, яна носіць больш канстатуюць, а не аналітычны характар. Важнае месца займае праца Д. Кина (5). Аўтар на аснове пратаколаў пасяджэнняў АС, газет, мемуараў разглядае палітыку А. И. Деникина ў працоўным, сялянскім, нацыянальным пытаннях, спрабуе прааналізаваць стан тылу белых, эканамічнае становішча. Час напісання кнігі адчуваецца амаль што на кожнай старонцы. Але ў працы многія пытанні толькі пастаўлены, але не знайшлі дазволу. Станоўча, аднак, што аўтар прадставіў, праўда, даволі нясмела, спробы пераўтварэнняў А. И. Деникина ў перыяд адзінаасобнай ваеннай дыктатуры як альтэрнатыўны варыянт бальшавіцкаму развіццю. На другім гістарыяграфічнай этапе (1930 — першая палова 50-х гг.), які праходзіў пад знакам культу асобы Сталіна, навукоўцы была зарыентаваныя на даследаванне разгрому «белагвардзейскіх банд Дзянікіна» (6). Але пакуль культ асобы І.В. Сталіна не набраў яшчэ належнай сілы, у 1931 годзе выйшла ў свет праца А. И. Егорова, былога камандуючага Паўднёвым фронтам, якая ўяўляе асаблівую каштоўнасць (7). Яна выканана на дыхтоўнай дакументальнай базе, якой меў аўтар, які з’яўляецца буйным ваенным тэарэтыкам. У працы расчынены стратэгічныя задумы і рашэнні А. И. Деникина ў 1919 г.

Можна вылучыць тры дыялектычнаму узаемазвязаных перыяду: першы — 1956 — першая палова 60-х; другі - другая палова 60-х-першая палова 80-х; трэці - другая палова80-х -1991 г. У першым перыядзе даследаванні праводзіліся пад эгідай палітыкі пераадолення наступстваў культу асобы Сталіна, выпрацаванай на XX з’ездзе КПСС (1956г.). Так, В. Т. Сухоруков ў сваёй манаграфіі (8) смела пераступіў праз звыклыя шаблоны, аналізуючы ваенныя аспекты баявых дзеянняў XI арміі на Паўночным Каўказе супраць А.І. Дзянікіна. Ён распачаў спробу прааналізаваць працэс перагрупоўкі мясцовых сацыяльна-класавых сіл у карысць бальшавікоў, слушна заключыўшы, што гэта стала адной з ключавых прычынаў паразы генерала. Праўда, аўтар часта скочваецца да прапагандысцкім лозунгаў, якія падмяняюць навуковыя зняволення. Аднаўленне аўтарытарных метадаў кіраўніцтва гістарычнай навукай, абмежаванне галоснасці абумовілі развіццё гістарыяграфіі ў другім перыядзе. Выйшлі ў свет навуковыя працы, выкананыя ў рамках палітычнага ангажэмент. Так, А. П. Алексашенко ў сваёй манаграфіі скочваецца да прапагандысцкіх клішэ, а часам проста да элементарным фальсіфікацый. Ён ператварае А. И. Деникина ў выхадца «з Курска памешчыкаў», аднаго з самых «махрыстых рэакцыянераў - манархістаў» (9), хоць ні тым, ні другім генерал не быў. Але выйшлі ў свет і асобныя працы, дзе была зроблена спроба наблізіцца да гістарычнай праўдзе ва ўмовах жорсткага ідэалагічнага дыктату. Так у манаграфіі Н. Г. Думовой (10) асвятляюцца ўзаемаадносіны генерала з партыяй кадэтаў ў перыяд яго адзінаасобнай ваеннай дыктатуры. Даволі цікавым і манаграфія Г. З. Иоффе (11).У ёй у абагульненым выглядзе ў спецыяльнай чале прааналізавана палітычная дзейнасць А. И. Деникина на Поўдні Расіі ў рамках адзінаасобнай ваеннай дыктатуры. Багаты фактычны матэрыял манаграфіі, з пункту гледжання сучасных падыходаў гістарычнай навукі, дазваляе даследчыкам зрабіць высновы і абагульненні пра палітычнай дзейнасці А. И. Деникина, якія сур’ёзна адрозніваюцца ад высноваў, зробленых Г. З. Иоффе. Шмат матэрыялу аб удзеле А. И. Деникина ў карнілаўскага выступе, аб яго ролі і месцы ў генезіс маецца на самавітым працы В. Д. Поликарпова (12).У трэцім перыядзе ва ўмовах паглыблення крызісу ў СССР, з сцвярджэннем ЦК КПСС курсу на пашырэнне галоснасці, азначала перагляд гісторыі савецкай дзяржавы па многіх ключавых праблемах, адбыліся змены ў асвятленні і нашай праблемы. А. Г. Кавтарадзе ў сваёй манаграфіі (13) выкрыў і міф А. П. Алексашенко аб А. И. Деникине — выхадцы «з Курска памешчыкаў». Некалькі выйшла за прынятыя ідэалагічныя стэрэатыпы і манаграфія В. Д. Поликарпова (14). Такім чынам, у савецкай гістарыяграфіі ў 1920 — 1991 гг. выдадзеная літаратура змяшчае апасродкаваныя, фрагментарныя матэрыялы аб ваеннай і палітычнай дзейнасці генерала, галоўным чынам, у перыяд яго адзінаасобнай ваеннай дыктатуры на белым поўдні Расіі. Значна менш звестак ўведзена ў навуковы абарот аб дзейнасці генерала ў 1918 г. у перыяд генезісу і развіцця белага руху на Поўдні Расіі. Гістарыяграфічны аналіз літаратуры пра ваеннай і палітычнай дзейнасці А. И. Деникина ў 1917 г. паказвае, што яна, у асноўным, разглядалася ў кантэксце даследавання «корниловщины». А. И. Деникин паказваўся на фоне «заўзятага контррэвалюцыянераў» ген. Л. Г. Корнилова. Ўсяляк падкрэслівалася і яго контррэвалюцыйнай, і тое, што ён не быў ключавой фігурай карнілаўскага бунту. Але з працы Г. З. Иоффе (15) відаць, што генерал гуляў некалькі вялікую ролю ў карнілаўскага мецяжы, чым яму гэта загадвалася. Яшчэ менш увагі надавалася аналізу дзейнасці А. И. Деникина у белай эміграцыі. Адзіным навуковым даследаваннем тут можна лічыць манаграфію Л. К. Шкаренкова, у якой коратка, але адносна аб’ектыўна выкладзена пазіцыя генерала ў белай эміграцыі напярэдадні сусветнай вайны (16). Але аўтар быў вымушаны палітызаваць свае высновы. Ўяўляюць цікавасць і навукова-папулярныя нарысы, у якіх асвятляюцца лёсу рускіх эмігрантаў, у тым ліку і А. И. Деникина. Тут ёсць шмат цікавых фактаў, але няма іх навуковага аналізу (17). Ваенная ж дзейнасць А. И. Деникина ў царскай арміі фактычна не даследавалася. Такім чынам, гістарыяграфічны аналіз апублікаванай літаратуры ў савецкі перыяд (1920−1991 гг.) Дазваляе сінтэзаваць выснову: палітычная, ваенная і грамадская дзейнасць А.І Дзянікіна ў 1890−1947 гг. не з’яўлялася прадметам самастойнага вывучэння. Распрацоўка яе асобных аспектаў насіла лакальны характар. Белагвардзейскіх гістарыяграфія прадстаўлена нешматлікімі працамі ўдзельнікаў белага руху, якія выйшлі ў свет у 1917 — 1920 гг.

Галоўнае акалічнасць, дэтэрмінуецца іх змест,-рэвалюцыя і грамадзянская вайна. Аўтары прац — непасрэдныя ўдзельнікі падзей, адгукаюцца на злосць дня, якія не маюць спецыяльнай гістарычнай падрыхтоўкі. Гэта ўспаміны ўдзельнікаў фарміравання і яе I Кубанскага («ледзянога») паходу (18). Ім у той ці іншай меры, уласцівы трагічны пафас, гераізацыя «первопроходников» і А. И. Деникина. Іх значнасць ўзмацняецца такімі абставінамі: працы напісаны па гарачых слядах непасрэднымі ўдзельнікамі падзей; пры параўнальна невялікай колькасці архіўных дакументаў па вышэйадзначанымі перыяду выкладаецца ў працах факты набываюць асаблівую каштоўнасць; акрамя захопленых адзнак адбываюцца падзей, праслізгваюць і нясмелыя крытычныя думкі аб ваеннай і палітычнай дзейнасці А.И. Дзянікіна. Пераклікаюцца з вышепроанализированной групай літаратуры працы дзянікінскіх прапагандыстаў аб сваім правадыру. Яны вузка прагматычныя: апалагетыкі дыктатара і яго дзеянняў (19). Агітацыйны характар брашур не дазваляе іх разглядаць у якасці сур’ёзных гістарыяграфічныя работ. У адмысловую групу літаратуры можна вылучыць нешматлікія публікацыі аб дзейнасці А. И. Деникина ў 1917 г. Прадстаўляюць цікавасць ўспаміны Я. Лисового аб сустрэчы А. И. Деникина і А. Ф. Керенского на Заходнім фронце ў перыяд падрыхтоўкі гадовага наступу рускай арміі ў 1917 г. (20). Аўтар тонка прымеціў сутнасць пазіцыі двух ваенна-палітычных дзеячаў. Ярка апісана знешняе паводзіны А. И. Деникина, які быў не згодны з лініяй Часовага ўрада. Арыгінальная і замалёўка журналіста В. Севского, з якой можна запазычыць звесткі аб пабуджальных матывах падтрымкі генералам карнілаўскага выступу (21). Такім чынам, у літаратуры, выдадзенай на белым Поўдні Расеі, няма навуковых даследаванняў палітычнай і ваеннай дзейнасці А. И. Деникина ў 1917−1920 гг. Ярка выражаны антыбальшавіцкія, антысавецкі характар ўсіх публікацый, лагічна якiя цягнуць за сабой агітацыйны стыль выкладу матэрыялу, не дазваляе лічыць яго аб’ектыўным. Але тут ёсць фактография на злосць дня. Белоэмигрантская гістарыяграфія (1920−1940) змяшчае шматлікія ўспаміны, якія адлюстроўваюць зусім нядаўна скончылі падзеі грамадзянскай вайны. Тут ёсць дзве дыялектычнаму ўзаемазвязаныя групы: уласна мемуаристика (22) і мемуарнай-даследчыя работы (23). Агульнае для абедзвюх груп гэтых работ — яны напісаныя непасрэднымі ўдзельнікамі рэвалюцыі і грамадзянскай вайны ў 1917−1920 гг., Якія мелі з А.І. Дзянікіным агульныя падыходы, або кропкі адштурхвання, а часам складаліся з ім у схаванай або адкрытай канфрантацыі. У групе работ мемуарнай-даследчага характару можна вылучыць працы двух буйных дзеячаў белага руху А. С. Лукомского і П. Н. Краснова. Абодва аўтара выкарыстоўваюць вялікая колькасць дакументаў, якія былі ў іх распараджэнні. Асобныя з іх асабліва, у працы П. Н. Краснова, носяць унікальны характар. Але А. С. Лукомский, у адрозненне ад П. Н. Краснова, разумеў свой суб’ектывізм (24). Гэтыя працы адлюстроўваюць асабістыя пазіцыі аўтараў. Пад іх канцэпцыі часцяком падганяюцца і уведзеныя ў навуковы абарот унікальныя дакументы. Але без гэтых прац матэрыял аб ваеннай, палітычнай дзейнасці А.І. Дзянікіна ў 1917−1920 гг. быў бы няпоўным. Не меншую цікавасць уяўляе і праца П. Н. Урангеля (25). Тут таксама ўведзены ў навуковы абарот унікальныя дакументы. Адна з ключавых праблем у працы П. Н. Урангеля — яго барацьба за ўладу з А.І. Дзянікіным. Асаблівую значнасць набывае тое, што ў белай эміграцыі былі выкананы 2 неардынарныя працы гісторыкамі-прафесіяналамі. М.М. Галавін, былы прафесар АГШ, выканаў на высокім узроўні даследаванне «Расійская контррэвалюцыя ў 1917−1918 гг.» (26). Аўтар падняў вялікі пласт сацыяльна — палітычных праблем, народжаных рэвалюцыяй. У працы шырока прадстаўлены дакументы, у тым ліку і аб дзейнасці А. И. Деникина ў 1917 — 1918 гг. У працы гісторыка-прафесіянала А. А. Зайцова (27), не прымаў актыўнага ўдзелу ў грамадзянскай вайне, знайшла адлюстраванне таксама ваенная і палітычная дзейнасць А. И. Деникина. Гісторык не выкарыстоўваў у сваёй працы архіўных дакументаў, дбайна прааналізаваўшы, аднак, апублікаваныя дакументы і літаратуру па гісторыі грамадзянскай вайны. Але гэты праца носіць лакальны і очерковый характар. Такім чынам, дамінаванне работ мемуарнага і очеркового характару над даследчымі працамі, наяўнасць у літаратуры фактографии пры малым аналітычным матэрыяле, мноства розначытанняў не дазваляюць сцвярджаць, што палітычная і ваенная дзейнасць А. И. Деникина ў белоэмигрантской гістарыяграфіі асветленая поўна. Асоба варта вылучыць тут кнігу Д. Леховича (28). Яна была апублікавана ў Нью-Ёрку ў 1974 г. У СССР не перакладалася (29), але крытыкавалася з вядомых пазіцый савецкай гістарычнай навукі (30). Праца Д. Леховича, які прадстаўляе біяграфію А. И. Деникина, выходзіць далёка за рамкі дадзенага жанру. Галоўная яго вартасць — ўвядзенне ў навуковы абарот вялікай колькасці дакументаў, у тым ліку і урыўкаў з лістоў і літаратурных рукапісаў А. И. Деникина 1915−1947 гг., Апублікаваных аўтарам з дазволу ўдавы генерала К. В. Деникиной (народжаная Чыж). Погляд на А. И. Деникина ў аўтара стрыманы. Гэтым ён адрозніваецца істотна ад класічных біёграфаў гістарычных дзеячаў. Д. Лехович не ідэалізуюць генерала, рэзка крытыкуе яго дзеяння. Мэтавым навуковым даследаваннем дадзены працу, аднак, назваць нельга: некаторыя значныя эпізоды дзейнасці А. И. Деникина (напрыклад, яго барацьба і расправа над кубанскі «незалежнікаў») выпалі наогул з поля зроку аўтара; шмат апісальнай; няма навукова-даведачнага апарата; адсутнічаюць выразныя, лагічныя абагульнення. Цікавая і праца дачкі правадыра белага руху М. А. Деникиной (па мужу Грэй) «Мой бацька генерал Дзянікін» (31). Гэта класічны праца мемуарнага характару з некаторым нахілам да мемуарнай-даследчым працам. Найбольш каштоўныя фрагменты тут — асвятленне жыцця і дзейнасці А. И. Деникина ў перыяд нямецкай акупацыі Францыі, так як аўтар піша пра тое, што яна асабіста назірала, будучы дарослым чалавекам. У кожнай радку адчуваецца даччыная любоў да бацькі, але гэта спараджае і моцны суб’ектывізм. Такім чынам, у гістарыяграфіі ярка прасочваецца персаніфікаваны аналіз дзейнасці А. И. Деникина ў 1890−1947 гг., Але комплексных, абагульняючых прац няма. У уласна замежнай гістарыяграфіі ваенная і палітычная дзейнасць А.І. Дзянікіна ў 1917−1920 гг. асветленая даволі шырока. У 30-я гг. былі выдадзены кнігі двух прафесійных пісьменнікаў У. Чемберлина «Руская рэвалюцыя» (32) і Д. Стюарта «Белая армія ў Расеі: хроніка контррэвалюцыі і інтэрвенцыі» (33). Яны з навуковай пункту гледжання ўяўляюць ярка выяўленыя кампілятыўных выдання. У 1971 г. выйшла ў свет кніга Р. Лаккета «Белыя генералы». (34). Очерковый характар працы не дазволіў аўтару дасягнуць навуковай глыбіні даследаванні. Неардынарным з’явай стала, па нашай ацэнцы, кніга В. В. Рыбникова і В. П. Слабодина. Гэта першае ў постсавецкай гістарыяграфіі навуковае даследаванне белага руху, выкананае з новых метадалагічных падыходаў. Аўтары абапіраліся на шырокую источниковую базу, ядро якой складаюць архіўныя дакументы (35). Важным крыніцай у характарызавальны групе з’яўляюцца працы лідэраў белага руху і белай эміграцыі. У іх утрымліваецца шмат дакументальна-фактычнага, а таксама і аналітычнага матэрыялу. Яны выдаваліся ва ўмовах, дзе не было ідэалагічнага дыктату дзяржавы. Лідэры белага руху, як правіла, добрасумленна падбіралі дакументы для сваіх прац, якія звычайна выкарыстоўваліся ілюстрацыйным метадам. Але прыходзіцца адзначаць, што, публікуючы ў сваіх працах дакументы без наўмысных скажэнняў, яны ўсё ж такі падганяліся пад іх аўтарскую канцэпцыю. Асабліва значны крыніца тут — творы А. И. Деникина. Самае буйное з іх — «Нарысы Рускай Смуты» (36). Ужо сама назва тамоў (37) паказвае, што аўтар ахапіў маштабныя пытанні. Характэрна, што першы том «Нарысаў» быў дастаўлены У.І. Леніну, які ўважліва вывучыў яго і амаль на кожнай старонцы зрабіў паметкі (38). Як паказвае іх вывучэнне, У.І. Леніна цікавілі, у першую чаргу, сацыяльна-палітычныя праблемы, што асвятляліся А. И. Деникиным. У.І. Ленін застаўся верны класаваму падыходу ў ацэнцы падзей і асабістаму стылю вядзення палемікі. Ён суправадзіў адно з разваг генерала паметкай, што аўтар працы разважае аб класавай барацьбе «як сляпы шчанюк» (39). Тэксталагічны аналіз «Нарысаў» прывёў даследчыка да высновы, што ў іх А. И. Деникин выступае ў трох якасцях: мемуарыст, гісторык-даследчык і публикатор дакументаў.А. И. Деникин — мемуарыст раскрыўся ў «нарысаў» ва ўсім багацці літаратурных прыёмаў. У наяўнасці і ўсе недахопы жанру: рэтраспектыўнай; апісанне падзей, дэтэрмінаваных магчымасцямі чалавечай памяці; асобаснае пачатак, якое выяўляецца ў суб’ектывізме ацэнак з’яў і г. д. Аспекты «Нарысаў», дзе А. И. Деникин выступае ў якасці гісторыка, найбольш супярэчлівыя. Аўтару не хапала базавай гістарычнай падрыхтоўкі. Таму ён і дапусціў памылкі: праца не забяспечаная навукова-даведкавым апаратам; адвольна, неабгрунтавана зрушаныя акцэнты (некаторыя маштабныя падзеі апісваюцца рыскамі, а дробныя — залішне дэталізаваны); дакладнасць асобных фактаў выклікае сумневы; некаторыя супярэчнасці, якія ёсць у працы, аўтарам ніяк не тлумачацца, ён як бы не заўважае іх; няма дакладных высноваў і абагульненняў. Найбольш удала А. И. Деникин выступіў у сваіх «Нарысы» у якасці публикатора дакументаў. Ён увёў у навуковы абарот унікальныя матэрыялы, якімі меў. Неабходна падкрэсліць, аднак, што аўтар выбарча падыходзіў да падбору дакументаў. Яны павінны былі адпавядаць яго канцэпцыі. Такім чынам, «Нарысы Рускай Смуты» А. И. Деникина — гэта самае буйное твор з напісаных прац лідэрамі белага руху, якое ахоплівае эпахальныя падзеі айчыннай гісторыі. Яны маюць вялікую пазнавальную і навуковую каштоўнасць. Але сучасны даследчык, працуючы з «Нарысы», павінен улічваць наступнае: у іх утрымоўваюцца унікальныя дакументы, арыгінальныя мемуарных замалёўкі, небясспрэчныя аўтарскія ацэнкі падзей, якія вынікаюць з аналізу іх; адсутнічае навукова-даведачны апарат; ёсць факты, дакладнасць якіх выклікае сумнеў; субъективистские трактоўкі гістарычных з’яў; працу выканаў не прафесійны гісторык. Але ў цэлым праца мемуарнай-даследчага характару, напісаны былым Галоўнакамандуючага ВСЮР, — найважнейшая крыніца для вывучэння гісторыі рускай арміі, першай сусветнай вайны, рэвалюцыі і грамадзянскай вайны, белага руху. У савецкай перыёдыцы 20 — 80 гг. матэрыялаў аб А. И. Деникине мала, ды і тыя носяць выкрывальны характар. Гэта — следства жорсткага ідэалагічнага і арганізацыйнага кантролю над сродкамі масавай інфармацыі з боку КПСС. Даволі цікава, што сам А. И. Деникин ў артыкуле, напісанай незадоўга да смерці і апублікаванай за мяжой праз тры гады пасля яго скону, адзначаў: СССР — «адзіная краіна, дзе няма грамадскай думкі, т. к. усе сродкі масавай інфармацыі дзяржаўныя» (40). Значна больш звестак аб А. И. Деникине ў савецкім афіцыёзе часоў рэвалюцыі і грамадзянскай вайны. Але ўсе яны носяць агітацыйна-прапагандысцкі характар. Ёсць тут і прамыя фальсіфікацыі. Усё гэта мае месца, як паказвае аналіз, і ў афіцыёзе белага Поўдня Расіі. Але тут існавала мноства партыйных, прыватных выданняў рознай арыентацыі. Манапольнага кантролю над прэсай у дзянікінскай адміністрацыі, у адрозненне ад савецкага ўрада, не было. Таму ў аналізаванай перыёдыцы ёсць крытычны матэрыял пра генерала. У белоэмигрантской перыёдыцы звестак аб ваеннай, палітычнай і грамадскай дзейнасці А. И. Деникина значна больш, чым у савецкіх выданнях.

Але аўтар быў вымушаны палітызаваць свае высновы. Ўяўляюць цікавасць і навукова-папулярныя нарысы, у якіх асвятляюцца лёсу рускіх эмігрантаў, у тым ліку і А. И. Деникина. Тут ёсць шмат цікавых фактаў, але няма іх навуковага аналізу (17). Ваенная ж дзейнасць А. И. Деникина ў царскай арміі фактычна не даследавалася. Такім чынам, гістарыяграфічны аналіз апублікаванай літаратуры ў савецкі перыяд (1920−1991 гг.) Дазваляе сінтэзаваць выснову: палітычная, ваенная і грамадская дзейнасць А.І. Дзянікіна ў 1890−1947 гг. не з’яўлялася прадметам самастойнага вывучэння. Распрацоўка яе асобных аспектаў насіла лакальны характар. Белагвардзейскіх гістарыяграфія прадстаўлена нешматлікімі працамі ўдзельнікаў белага руху, якія выйшлі ў свет у 1917 — 1920 гг. Галоўнае акалічнасць, дэтэрмінуецца іх змест,-рэвалюцыя і грамадзянская вайна. Аўтары прац — непасрэдныя ўдзельнікі падзей, адгукаюцца на злосць дня, якія не маюць спецыяльнай гістарычнай падрыхтоўкі. Гэта ўспаміны ўдзельнікаў фарміравання і яе Кубанскага («ледзянога») паходу (18). Ім у той ці іншай меры, уласцівы трагічны пафас, гераізацыя «первопроходников» і А. И. Деникина. Іх значнасць ўзмацняецца такімі абставінамі: працы напісаны па гарачых слядах непасрэднымі ўдзельнікамі падзей; пры параўнальна невялікай колькасці архіўных дакументаў па вышэйадзначанымі перыяду выкладаецца ў працах факты набываюць асаблівую каштоўнасць; акрамя захопленых адзнак адбываюцца падзей, праслізгваюць і нясмелыя крытычныя думкі аб ваеннай і палітычнай дзейнасці А.І Дзянікіна, Пераклікаюцца з вышепроанализированной групай літаратуры працы дзянікінскіх прапагандыстаў аб сваім правадыру. Яны вузка прагматычныя: апалагетыкі дыктатара і яго дзеянняў (19). Агітацыйны характар брашур не дазваляе іх разглядаць у якасці сур’ёзных гістарыяграфічныя работ. У адмысловую групу літаратуры можна вылучыць нешматлікія публікацыі аб дзейнасці А. И. Деникина ў 1917 г. Прадстаўляюць цікавасць ўспаміны Я. Лисового аб сустрэчы А. И. Деникина і А. Ф. Керенского на Заходнім фронце ў перыяд падрыхтоўкі гадовага наступу рускай арміі ў 1917 г. (20). Аўтар тонка прымеціў сутнасць пазіцыі двух ваенна-палітычных дзеячаў. Ярка апісана знешняе паводзіны А. И. Деникина, які быў не згодны з лініяй Часовага ўрада. Арыгінальная і замалёўка журналіста В. Севского, з якой можна запазычыць звесткі аб пабуджальных матывах падтрымкі генералам карнілаўскага выступу (21). Такім чынам, у літаратуры, выдадзенай на белым Поўдні Расеі, няма навуковых даследаванняў палітычнай і ваеннай дзейнасці А. И. Деникина ў 1917−1920 гг. Ярка выражаны антыбальшавіцкія, антысавецкі характар ўсіх публікацый, лагічна якiя цягнуць за сабой агітацыйны стыль выкладу матэрыялу, не дазваляе лічыць яго аб’ектыўным. Але тут ёсць фактография на злосць дня.

Белоэмигрантская гістарыяграфія (1920−1940) змяшчае шматлікія ўспаміны, якія адлюстроўваюць зусім нядаўна скончылі падзеі грамадзянскай вайны. Тут ёсць дзве дыялектычнаму ўзаемазвязаныя групы: уласна мемуаристика (22) і мемуарнай-даследчыя работы (23). Агульнае для абедзвюх груп гэтых работ — яны напісаныя непасрэднымі ўдзельнікамі рэвалюцыі і грамадзянскай вайны ў 1917−1920 гг., Якія мелі з А.И. Дзянікіным агульныя падыходы, або кропкі адштурхвання, а часам складаліся з ім у схаванай або адкрытай канфрантацыі. У групе работ мемуарнай-даследчага характару можна вылучыць працы двух буйных дзеячаў белага руху А. С. Лукомского і П. Н. Краснова. Абодва аўтара выкарыстоўваюць вялікая колькасць дакументаў, якія былі ў іх распараджэнні. Асобныя з іх асабліва, у працы П. Н. Краснова, носяць унікальны характар. Але А. С. Лукомский, у адрозненне ад П. Н. Краснова, разумеў свой суб’ектывізм (24). Гэтыя працы адлюстроўваюць асабістыя пазіцыі аўтараў. Пад іх канцэпцыі часцяком падганяюцца і уведзеныя ў навуковы абарот унікальныя дакументы. Але без гэтых прац матэрыял аб ваеннай, палітычнай дзейнасці А.И. Дзянікіна ў 1917−1920 гг. быў бы няпоўным. Не меншую цікавасць уяўляе і праца П. Н. Урангеля (25). Тут таксама ўведзены ў навуковы абарот унікальныя дакументы. Адна з ключавых праблем у працы П. Н. Урангеля — яго барацьба за ўладу з А.І. Дзянікіным. Асаблівую значнасць набывае тое, што ў белай эміграцыі былі выкананы 2 неардынарныя працы гісторыкамі-прафесіяналамі. М.М. Галавін, былы прафесар АГШ, выканаў на высокім узроўні даследаванне «Расійская контррэвалюцыя ў 1917−1918 гг.» (26). Аўтар падняў вялікі пласт сацыяльна — палітычных праблем, народжаных рэвалюцыяй. У працы шырока прадстаўлены дакументы, у тым ліку і аб дзейнасці А. И. Деникина ў 1917 — 1918 гг. У працы гісторыка-прафесіянала А. А. Зайцова (27), не прымаў актыўнага ўдзелу ў грамадзянскай вайне, знайшла адлюстраванне таксама ваенная і палітычная дзейнасць А. И. Деникина. Гісторык не выкарыстоўваў у сваёй працы архіўных дакументаў, дбайна прааналізаваўшы, аднак, апублікаваныя дакументы і літаратуру па гісторыі грамадзянскай вайны. Але гэты праца носіць лакальны і очерковый характар. Такім чынам, дамінаванне работ мемуарнага і очеркового характару над даследчымі працамі, наяўнасць у літаратуры фактографии пры малым аналітычным матэрыяле, мноства розначытанняў не дазваляюць сцвярджаць, што палітычная і ваенная дзейнасць А. И. Деникина ў белоэмигрантской гістарыяграфіі асветленая поўна. Асоба варта вылучыць тут кнігу Д. Леховича (28). Яна была апублікавана ў Нью-Ёрку ў 1974 г. У СССР не перакладалася (29), але крытыкавалася з вядомых пазіцый савецкай гістарычнай навукі (30). Праца Д. Леховича, які прадстаўляе біяграфію А. И. Деникина, выходзіць далёка за рамкі дадзенага жанру. Галоўная яго вартасць — ўвядзенне ў навуковы абарот вялікай колькасці дакументаў, у тым ліку і урыўкаў з лістоў і літаратурных рукапісаў А. И. Деникина 1915−1947 гг., Апублікаваных аўтарам з дазволу ўдавы генерала К. В. Деникиной (народжаная Чыж). Погляд на А. И. Деникина ў аўтара стрыманы. Гэтым ён адрозніваецца істотна ад класічных біёграфаў гістарычных дзеячаў. Д. Лехович не ідэалізуюць генерала, рэзка крытыкуе яго дзеяння. Мэтавым навуковым даследаваннем дадзены працу, аднак, назваць нельга: некаторыя значныя эпізоды дзейнасці А. И. Деникина (напрыклад, яго барацьба і расправа над кубанскі «незалежнікаў») выпалі наогул з поля зроку аўтара; шмат апісальнай; няма навукова-даведачнага апарата; адсутнічаюць выразныя, лагічныя абагульнення. Цікавая і праца дачкі правадыра белага руху М. А. Деникиной (па мужу Грэй) «Мой бацька генерал Дзянікін» (31). Гэта класічны праца мемуарнага характару з некаторым нахілам да мемуарнай-даследчым працам. Найбольш каштоўныя фрагменты тут — асвятленне жыцця і дзейнасці А. И. Деникина ў перыяд нямецкай акупацыі Францыі, так як аўтар піша пра тое, што яна асабіста назірала, будучы дарослым чалавекам. У кожнай радку адчуваецца даччыная любоў да бацькі, але гэта спараджае і моцны суб’ектывізм. Такім чынам, у гістарыяграфіі ярка прасочваецца персаніфікаваны аналіз дзейнасці А. И. Деникина ў 1890−1947 гг., Але комплексных, абагульняючых прац няма. У уласна замежнай гістарыяграфіі ваенная і палітычная дзейнасць А.І. Дзянікіна ў 1917−1920 гг. асветленая даволі шырока. У 30-я гг. былі выдадзены кнігі двух прафесійных пісьменнікаў У. Чемберлина «Руская рэвалюцыя» (32) і Д. Стюарта «Белая армія ў Расеі: хроніка контррэвалюцыі і інтэрвенцыі» (33). Яны з навуковай пункту гледжання ўяўляюць ярка выяўленыя кампілятыўных выдання. У 1971 г. выйшла ў свет кніга Р. Лаккета «Белыя генералы». (34). Очерковый характар працы не дазволіў аўтару дасягнуць навуковай глыбіні даследаванні. Неардынарным з’явай стала, па нашай ацэнцы, кніга В. В. Рыбникова і В. П. Слабодина. Гэта першае ў постсавецкай гістарыяграфіі навуковае даследаванне белага руху, выкананае з новых метадалагічных падыходаў. Аўтары абапіраліся на шырокую источниковую базу, ядро? якой складаюць архіўныя дакументы (35). Важным крыніцай у характарызавальны групе з’яўляюцца працы лідэраў белага руху і белай эміграцыі. У іх утрымліваецца шмат дакументальна-фактычнага, а таксама і аналітычнага матэрыялу. Яны выдаваліся ва ўмовах, дзе не было ідэалагічнага дыктату дзяржавы. Лідэры белага руху, як правіла, добрасумленна падбіралі дакументы для сваіх прац, якія звычайна выкарыстоўваліся ілюстрацыйным метадам. Але прыходзіцца адзначаць, што, публікуючы ў сваіх працах дакументы без наўмысных скажэнняў, яны ўсё ж такі падганяліся пад іх аўтарскую канцэпцыю. Асабліва значны крыніца тут — творы А. И. Деникина. Самае буйное з іх — «Нарысы Рускай Смуты» (36). Ужо сама назва тамоў (37) паказвае, што аўтар ахапіў маштабныя пытанні. Характэрна, што першы том «Нарысаў» быў дастаўлены У.І. Леніну, які ўважліва вывучыў яго і амаль на кожнай старонцы зрабіў паметкі (38). Як паказвае іх вывучэнне, У.І. Леніна цікавілі, у першую чаргу, сацыяльна-палітычныя праблемы, што асвятляліся А. И. Деникиным. У.І. Ленін застаўся верны класаваму падыходу ў ацэнцы падзей і асабістаму стылю вядзення палемікі. Ён суправадзіў адно з разваг генерала паметкай, што аўтар працы разважае аб класавай барацьбе «як сляпы шчанюк» (39). Тэксталагічны аналіз «Нарысаў» прывёў даследчыка да высновы, што ў іх А. И. Деникин выступае ў трох якасцях: мемуарыст, гісторык-даследчык і публикатор дакументаў. А. И. Деникин — мемуарыст раскрыўся ў «нарысаў» ва ўсім багацці літаратурных прыёмаў. У наяўнасці і ўсе недахопы жанру: рэтраспектыўнай; апісанне падзей, дэтэрмінаваных магчымасцямі чалавечай памяці; асобаснае пачатак, якое выяўляецца ў суб’ектывізме ацэнак з’яў і г. д. Аспекты «Нарысаў», дзе А. И. Деникин выступае ў якасці гісторыка, найбольш супярэчлівыя. Аўтару не хапала базавай гістарычнай падрыхтоўкі. Таму ён і дапусціў памылкі: праца не забяспечаная навукова-даведкавым апаратам; адвольна, неабгрунтавана зрушаныя акцэнты (некаторыя маштабныя падзеі апісваюцца рыскамі, а дробныя — залішне дэталізаваны); дакладнасць асобных фактаў выклікае сумневы; некаторыя супярэчнасці, якія ёсць у працы, аўтарам ніяк не тлумачацца, ён як бы не заўважае іх; няма дакладных высноваў і абагульненняў. Найбольш удала А. И. Деникин выступіў у сваіх «Нарысы» у якасці публикатора дакументаў. Ён увёў у навуковы абарот унікальныя матэрыялы, якімі меў. Неабходна падкрэсліць, аднак, што аўтар выбарча падыходзіў да падбору дакументаў. Яны павінны былі адпавядаць яго канцэпцыі. Такім чынам, «Нарысы Рускай Смуты» А. И. Деникина — гэта самае буйное твор з напісаных прац лідэрамі белага руху, якое ахоплівае эпахальныя падзеі айчыннай гісторыі. Яны маюць вялікую пазнавальную і навуковую каштоўнасць. Але сучасны даследчык, працуючы з «Нарысы», павінен улічваць наступнае: у іх утрымоўваюцца унікальныя дакументы, арыгінальныя мемуарных замалёўкі, небясспрэчныя аўтарскія ацэнкі падзей, якія вынікаюць з аналізу іх; адсутнічае навукова-даведачны апарат; ёсць факты, дакладнасць якіх выклікае сумнеў; субъективистские трактоўкі гістарычных з’яў; працу выканаў не прафесійны гісторык. Але ў цэлым праца мемуарнай-даследчага характару, напісаны былым Галоўнакамандуючага ВСЮР, — найважнейшая крыніца для вывучэння гісторыі рускай арміі, першай сусветнай вайны, рэвалюцыі і грамадзянскай вайны, белага руху. У савецкай перыёдыцы 20 — 80 гг. матэрыялаў аб А. И. Деникине мала, ды і тыя носяць выкрывальны характар. Гэта — следства жорсткага ідэалагічнага і арганізацыйнага кантролю над сродкамі масавай інфармацыі з боку КПСС. Даволі цікава, што сам А. И. Деникин ў артыкуле, напісанай незадоўга да смерці і апублікаванай за мяжой праз тры гады пасля яго скону, адзначаў: СССР — «адзіная краіна, дзе няма грамадскай думкі, т. к. усе сродкі масавай інфармацыі дзяржаўныя» (40). Значна больш звестак аб А. И. Деникине ў савецкім афіцыёзе часоў рэвалюцыі і грамадзянскай вайны. Але ўсе яны носяць агітацыйна-прапагандысцкі характар. Ёсць тут і прамыя фальсіфікацыі. Усё гэта мае месца, як паказвае аналіз, і ў афіцыёзе белага Поўдня Расіі. Але тут існавала мноства партыйных, прыватных выданняў рознай арыентацыі. Манапольнага кантролю над прэсай у дзянікінскай адміністрацыі, у адрозненне ад савецкага ўрада, не было. Таму ў аналізаванай перыёдыцы ёсць крытычны матэрыял пра генерала. У белоэмигрантской перыёдыцы звестак аб ваеннай, палітычнай і грамадскай дзейнасці А. И. Деникина значна больш, чым у савецкіх выданнях.

Аднак у Генеральны штаб ён патрапіў не адразу, хоць меў на тое поўнае права. Гэты факт адыграў настолькі важную ролю ў жыцці Дзянікіна, што варта на ім спыніцца.У акадэміі, да моманту яе заканчэння Дзянікіным, адбылася вялікая перамена. Начальнік акадэміі, генерал Леру, вядомы не толькі ў рускіх, але і ў еўрапейскіх ваенных колах як выдающийся лектар ў галіне стратэгіі і філасофіі вайны, быў зняты. На яго месца быў прызначаны генерал Сухотин, чалавек, відаць, бесталковы, уладны і грубы, але былы іншым ваеннага міністра. Ён адкрыта крытыкаваў свайго папярэдніка, яго метады, сістэмы навучання і адразу ж пачаў іх ламаць. Дастаткова сказаць, што спіс афіцэраў, прызначаных в штаб, перад самым іх выпускам з акадэміі мяняўся. Суха тиным цалкам адвольна чатыры разы. У два першыя спісу імя Дзянікіна было ўключана, але ў два апошнія не трапіла. Гэта было парушэннем усіх правіл. Неўзабаве высветлілася, што, мінуя канферэнцыю акадэміі і непасрэднае начальства, а таксама карыстаючыся сваёй блізкасцю да вайсковага міністру Курапаткіна, Суха Цін адвозіў яму даклады аб «акадэмічных рэформах» і прывозіў іх назад з надпісам: «Згодны». Прымірыцца з падобным самаўпраўнасцю Дзянікін не мог. Гады ці рашэнняў, ўпартай працы, набытыя веды, шырокі кругагляд, надзеі на будучыню — усё гэта адразу зводзілася на нішто ўладнай цьлей аднаго чалавека. І ён звярнуўся да адзінаму законнаму спосабу, прадугледжанага дысцыплінарным статутам, — да скаргі. «Так як парушэнне закона і нашых правоў,-пісаў ён впоследнасці, — здзейснена было па рэзалюцыі ваеннага міністра, то джалабу належала падаць на яго — яго прамому начальству, гэта значыць Гопане Імператару … Я напісаў скаргу на Найвысокая імя … «(41, С. 144).У ваенным побыце, прасякнута наскрозь ідэяй падпарадкавання, такое ўзыходжанне да самага верху іерархічнай лесвіцы з’яўлялася фактым небывалым. Дзянікін прапанаваў сваім таварышам па няшчасці рушыць услед яго прыкладу, але яны не вырашыліся. У бюракратычным Пецярбургу гэты эпізод хутка ператварыўся ў вялікая падзея. Пра яго казалі, яго абмяркоўвалі, рабілі здагадкі, чым «гэты скандал» скончыцца. Здавалася неверагодным, што малады чалавек, Бог ведае адкуль які ўзяўся, без імя, без сувязяў, без пратекции, асмеліўся раптам выступіць супраць усёмагутнай бюракратыі. Штабс-капітан — супраць ваеннага міністра! Педагагічны персаналунал і ўсе таварышы Дзянікіна па акадэміі былі на яго баку. Праадбылося вялікая несправядлівасць, і яны ўсяляк імкнуліся проявіць да яго ўвагу і спачуванне. Начальнік жа акадэміі, генерал Сухотин, хацеў надаць скарзе Дзянікіна характар «крамолы». Ваенны міністр загадаў сабраць акадэмічную канферэнцыю, абмеркавання гэтага пытання. Канферэнцыя вынесла рашэнне: деист начальніка акадэміі незаконныя. Але рашэнне паклалі пад сук Ваеннае начальства усімі спосабамі спрабавала замяць справу, але так каб не абняславіць сябе, каб не трапіць у дурное становішча. У выніку Дзянікіна і трох іншых няўдачнікаў выклікалі ў акадэмію «павіншавалі» з вакансіямі ў Генеральны штаб. Аднак Дзянікін паведамілі, што ён будзе прылічаны да Генеральнага штабу толькі тым выпадку, калі возьме назад сваю скаргу, замяніўшы яе заявай, што, маўляў, хоць правоў ён ніякіх на тое не мае, «але, прымаючы да ўвагі, выдаткаваныя гады і панесеныя працы, просіць начальниковской ласкі … «. Аднак акадэмічныя начальства не ўлічыла псіхалогіі Дзянікін Ён абурыўся і ускіпеў: «Я міласьці не прашу. Дамагаюся толы таго, што мне належыць па праве «. Так ўпершыню адкрыта выявіліся 2 рысы дзянікінскіх характару: грамадзянская мужнасць і цвёрдасць. Але занадта шмат ўблытаўся было ў гэтую гісторыю бюракратычнага самалюбства. Дзянікіна ня прылічылі да Генеральнага штабу за характар! Праз некаторы час прыйшоў адказ з «Канцылярыі прашэнні на Найвысокая імя падаюцца». Скаргу Дзянікіна вырашана быў пакінуць без наступстваў. Такім чынам, падняты шум пайшоў празапас толькі трох яго таварышам, скаргі не падалі, сам жа Дзянікін застаўся ў пройгрышы. Цікавае назіранне з гэтай нагоды запісаў адзін з блізкіх да Дзянікіну людзей: «Крыўду несправядлівасцю малады капітан Дзянікін перажываў вельмі балюча. Павідаць, след гэтага пачуцця захаваўся да канца дзён і ў старога генерала Дзянікіна. І крыўду з асоб, непосред ска вінаватых, перанёс ён — шмат больш рэзка, чым гэта вынікала, Але рэжым, на агульны строй да самай высокай, якая ўзначальвае яго вяршыні». Так ці інакш, усё тое, што адбылося пакінула ў душы Дзянікіна горькі асадак і «расчараванне ў праўдзе манархавай». «Якім непроходимым чартапалохам,-думаў ён, — параслі шляху да праўды!» Гэта яго ўласныя словы. Такім чынам, рабіць было няма чаго: усё надзеі абрынуліся. Увесну 1900 Антон Іванавіч вярнуўся ў сваю артылерыйскую брыгаду ў гарод Бела. Там зноў пачаліся пакутлівы будні. Два гады праз, калі запал улягліся, напісаў ён з сваёй правінцо асабістае ліст ваеннаму міністру генералу Курапаткіна і спакойна выклаў яму «усю праўду пра тое, што было». Курапаткіна, перш за глядзеў на гэтую гісторыю толькі вачыма генерала Сухотина, на гэты раз сам праверыў усе факты і пераканаўся ў сваёй няправасці. Да гонару Курапаткіна, падчас бліжэйшай аўдзіенции ў гаспадара ён «выказаў шкадаванне, што паступіў несправядліва, і папрасіў загады» на далучэнне Дзянікіна да генераланому штабу. Пяць гадоў (у агульнай складанасці), праведзеных Дзянікіным ў Гора дэ Бэла, не прайшлі для яго бясследна. У вольны час ён пачаў пісаць. Яго апавяданні з ваеннага побыту і артыкулы ваенна-палітычнага зместу друкаваліся на працягу шэрагу гадоў, аж да першай міравой вайны, у часопісе «Выведнік» і адзін час, да 1904 года, у «Варшаўскім дзённіку». Псеўданім ён узяў сабе «І. Ночин». У сваіх «вайсковых нататках» Дзянікін прымудраўся, нягледзячы на дисциплинарніі патрабаванні, хвостка абмалёўваеш адмоўныя бакі армейского побыту і адсталасць каманднага складу. Гэта было пачаткам яго літаратурнай дзейнасці. Там жа, у Беле, жыў нейкі Васіль Іванавіч Чыж. Нядаўна яшчэ сам афіцэр-артылерыст, ён быў мясцовым падаткавага інспектарам. З ім і яго жонкай Антон Іванавіч пасябраваў. У год вытворчасці Дзянікіна ў афіцэры ў мужа і жонкі Чыж нарадзілася дачка Ася. Тры гады праз Антон Іванавіч падарыў ёй на Каляды ляльку, у якой адчыняліся і зачыняліся вочы. Дзяўчынка запомніла гэты падарунак, на ўсё жыццё. У студзені 1918 года ў Новачаркаску, перад сыходам Добраахвотніцкага арміі ў свой знакаміты першы паход, яна стала жонкай генерала Дзянікіна. Страціўшы пасля заканчэння акадэміі два гады, Дзянікін улетку 1902 года быў, нарэшце, пераведзены ў Генеральны штаб. Служба яго праходзіла спачатку ў штабе 2-й пяхотнай дывізіі ў Брэст-Літоўску; Затым для цэнзу камандаваў ён у Варшаве ротай 183. Пяхотнага Пултусского палка, а потым, восенню 1903 атрымаў зноў прызначэнне ў Варшаву, у штаб 2-га кавалерыйскага корпуса на пасаду афіцэра Генеральнага штаба. Тут у чыне капітана і заспела яго руска-японская вайна. Непрадуманая і легкадумная руская палітыка на Далёкім Усходзе сутыкнулася ў пачатку цяперашняга стагоддзя з захопніцкіх вус тремлениями Японіі, дзе ўжо тады зараджаліся грандыёзныя планы дамінавання на азіяцкім кантыненце. Падрыхтаваўшыся сама да вайны, Японія ведала, што Расія не зможа адлюстраваць ўзброенае ўварванне тут, на Усходзе, за тысячы кіламетраў ад цэнтра. Без абвяшчэння вайны Японія раптам, у ноч на 27 студзеня (арт. арт.) 1904, напала на рускую эскадру ў Порт-Артура і вывела са строю 2 рускіх браняносца «Ретвизан» і «Цэсарэвіч» і крэйсер «Паладу». Гэты пірацкі налёт адразу даў японцам перавагу на моры і магчымасць бесперашкодна перавозіць войскі на материк. Рускае грамадскае меркаванне мала цікавілася Далёкім Устокам, і вайна з Японіяй з’явілася для яго поўнай нечаканасцю. Вайна была непапулярная. На думку Дзянікіна, адзіным стимулом, ажывіўшыся пачуццё патрыятызму і абражанага нацыянальнага гонару, было здрадлівыя напад на Порт-Артур. Дзянікін вельмі востра перажываў японскую агрэсію і лічыў сваім абавязкам магчыма хутчэй патрапіць на фронт. Войскі Варшаўскага ваеннай акругі, дзе ён служыў, не падлягаеці адпраўцы на Далёкі Ўсход. Яны заставаліся заслонам на рускай мяжы з Германіяй і Аўстра-Венгрыяй. Нягледзячы на хваробу (часуванныя звязкі на назе ў выніку няшчаснага выпадку), Дзянікін сра зу ж падаў рапарт аб камандзіраванні яго ў дзеючую армію. На японскую вайну Дзянікін трапіў у чыне капітана. На фронце баявая дзейнасць хутка вылучыла яго ў шэрагі выбітных Офіцеров Генеральнага штаба. Патрапіўшы, спачатку на пасаду начальніка штаба адной з брыгад Заамурского акругі пагранічнай варты, Дзянікін затым стаў начальником штаба Забайкальскі казацкай дывізіі пад камандаваннем генерала Ренненкампфа і скончыў, вайну ў конным атрадзе генерала Мішчанка — начальнікам штаба Урала-Забайкальскі дывізіі. Па сваёй прыродзе ён не занадта любіў штабную працу. Яго заўсёды цягнула на больш актыўную ролю камандзіра баявога ўчастка на фронце. Гэтую ролю ён некалькі разоў выдатна сумяшчаў з пасадай начальніка штаба. У гісторыю руска-японскай вайны ўвайшлі назвы некалькіх сопак, дзе асабліва ярка праявіўся рускі гераізм. «Дзянікінскіх сопка», паблізу пазіцый Цинхеченского бітвы, названая ў гонар сутычкі, у якой Антон Іванавіч штыкамі адбіў наступ непрыяцеля. Напрыклад, у лістападзе 1904 падчас Цинхеченского бою гене РАЛ Ренненкампф, па просьбе Дзянікіна, паслаў яго ў авангард замяніцьнітка камандзіра аднаго з казачых палкоў. Дзянікін бліскуча выпоўную сваю місію і штыкамі адбіў японскія атакі. За адзнаку ў баях Дзянікіна хутка вырабілі ў падпалкоўнікі, затым у палкоўнікі. У тыя часы вытворчасць у палкоўнікі на тры надцатом годзе службы сведчыла аб паспяховай кар’еры. Яшчэ да японскай вайны незадаволенасць урадам у левых колах інтэлігенцыі выяўлялася ў розных выступах і нават у палітычных забойствах. (Былі забітыя міністр народнага прасвятляючыня лагоднасцю і міністр унутраных спраў Сипягин). Але ваенныя пралікі далі нагода адкрыта пайсці на разрыў з непапулярным ўрадтва. Кожная новая няўдача на фронце павялічвала раздражненне і крытику, якія затым перайшлі ў беспарадкі. Пачаліся террористическіі акты, аграрныя хвалявання, сяляне зводзілі рахункі з памешчыкамі, палілі і грамілі іх сядзібы. У Пецярбургу і іншых гарадах адукаліся Саветы рабочых дэпутатаў-прадвеснікі Саветаў 1917 года. І ўпершыню там прамільгнула неспакойная постаць Льва Троцкага. Хваля страйкаў пракацілася па Расіі. У кастрычніку 1905 ўсеагульная палітычная забастоўка, уключаючы жалезныя дарогі, паралізавала на час жыццё краіны. Прайшлі ваенныя бунты, успыхнула ўзброенае паўстанне ў Маскве. Хаос анархіі ахапіў усю краіну. Пачыналася першая руская рэвалюцыя — прамова да таго, што адбылося ў 1917 годзе. У стварыліся умовах урад не магло працягваць вайну. У верасні 1905 быў заключаны портсмутскай свет. З далёкаўсходняй ўскраіны па Сібірскім шляху ўнутр Расіі рушыла хваля дэмабілізаваных салдат. У гэтую хвалю трапіў і Дэникин. У той час як дзеючая армія нейкім цудам захавала сваю дысцыпліну, салдаты запасу хутка гнілі пад уплывам антыўрадавай прапаганды. Яны буяніць, бясчынствавалі па ўсім вайсковаму тыле. Не лічачыся ні з чым, патрабавалі неадкладна нага вяртання дадому. Ваеннае начальства разгубілася. Ня арганізацыі клічу ні харчовых пунктаў ўздоўж Сібірскага шляху, ні охрану гэтай бясконца доўгай дарогі, камандаванне загадала знакамітых людзі Рэспубваць у Харбіне кармавыя грошы запасным адразу на ўсе падарожжа. Затым іх адпускалі адных без ўзброенай аховы цягнікоў. Вынік ТАТ лёгка можна было прадбачыць: грошы прапівалі тут жа, а патым галодныя натоўпу салдат грамілі і рабавалі ўсё, што трапляла пад руку. А ўздоўж магістралі тым часам як грыбы пасля дажджу выраслі раптам розныя «рэспублікі»: Іркуцкая, Краснаярская, Чытинская і т. д. У адрозненне ад пецярбургскага Савета рабочых дэпутатаў парады гэтых «рэспублік» ўключалі таксама групы салдацкіх дэпутатаўтав. Упершыню давялося Дзянікіну блізка назіраць «выплюхнуць з берагоў салдацкае мора». Самае бурнае час першай рэвалюцыі правёў ён на Сібірскай магістралі. З-за забастовак газет на шляху не было, дакладных сведений аб тым, што адбывалася ў Расіі, таксама не паступала. А запасныя працягвалі бушаваць, спароўвацца і захопліваць сілай паравозы і цягнікі, каб паза чаргой прабірацца ў еўрапейскіхку Расію. Цягнік, у якім ехаў Дзянікін, набіты салдатамі, Офіцерами і чыгуначнікамі, спрабаваў ісці легальна, гэта значыць па какамусьці раскладзе і выконваючы чаргу. Але нічога з гэтага не атрымаеццалось. Рабілі яны не больш за 150 кіламетраў у суткі, а часам, проснувшись, бачылі, што іх цягнік стаіць, на тым жа паўстанку, так як ноччу запасныя праязджаў эшалона адчапілі, і захапілі іх паравоз. Нарэшце страціўшы цярпенне, Дзянікін і яшчэ тры палкоўніка ўтварылі невялікую ўзброеную частка з афіцэраў і салдат. Камендантам цягніка абвясцілі старэйшага з чатырох палкоўнікаў, адабралі паравоз ў аднаго з якія бунтуюць эшалонаў, прызначылі варта і з узброенай аховай рушылі ў шлях поўным ходам. Ззаду за імі гналіся Эшелоны збунтаваных салдат, наперадзе іх чакалі іншыя, каб пре град дарогу, у любую хвіліну пагражала крывавая расправа. Але пры выглядзе арганізаванай ўзброенай каманды напасці ніхто не вырашаўся. Ехалі яны большай часткай без пуцёвак, перадаючы часам з дарогі распараджэнне па тэлефоне начальнікам спадарожных станцый, «каб шлях быў вольны». Як ні дзіўна, гэта фантастычнае падарожжа скончылася добра. Дзянікін гэты эпізод добра запомніў. Ён зразумеў, што пры безуладдзя і дзяржаўнай разрусе нават маленькі кулак — сіла, з якой лічацца. Да Пецярбурга дабраўся ён у пачатку студзеня 1906 года, правёўшы нядзелі дзве ў Харбіне і звыш трыццаці сутак у дарозе. Урад, вымушанае пад ціскам падзей ісці на вуступки, фармальна прызнала канец неабмежаванай манархіі. Вабфэстам 17 КАСТРЫЧНІКА 1905 года яно абяцала дараваць насельніцтву канстыту туцию, свабоду слова, сумлення, сходаў, саюзаў, недатыкальнасць асобы. Больш за правая частка апазіцыі, умераныя лібералы з иму агульных класаў, ужо дастаткова напалоханыя грамадскімі эксцэсамі, перайшлі тады на бок ўрада. Яшчэ ў жніўні 1905 быў выдадзены маніфест аб заснаванні дзярдароўным думы, Але гэты маніфест нікога не задаволіў, бо Дума тлумачылася ў ім як ўстанова

Да таго часу служба ў Саратаве настолькі яму надакучыла, што ён з радасцю прыняў новае прызначэнне. Ды і Архангелогородский полк, заснаваны Пятром Вялікім, меў выдатную баявую гістарыяграфіірию, уключаючы пераход з Суворавым праз Альпы ў Сэнт-Гатард.З захапленнем аддаўся Дзянікін рабоце па выхаванню палка, улічваючы свой вопыт у руска-японскай вайне. Адкінуўшы ў бок парады, ён надаваў галоўная ўвага практычных заняткаў: стральбе, манеўраў, паскораным пераходах, переправам праз паўнаводныя рэкі, без мастоў і пантонаў.З калегамі Антон Іванавіч меў зносіны ў афіцэрскім собрании. У сябе на кватэры зборышчаў не ўладкоўваў і наогул пазбягаў прымаць гасцей. Яго маці і старая нянька ўсюды ішлі за Дэникиным. Абедзве разумелі па-расейску, але казалі толькі па-польску, і ўсе спробы Дзянікіна навучыць іх рускай мове не ўвянчаліся вуспехом. Таму маці саромелася прымаць гасцей у ролі гаспадыні. Засцерагаючы яе, сын вёў замкнёны лад жыцця. Бывалі ў яго дома толькі два-тры блізкіх чалавека. Маці любіла сына, і ён з ёй заўсёды быў ва ўсім предупредителен і кранальна заботлив. Пачалася Першая сусветная вайна. Наступ ва Ўсходнюю Прусію скончылася для рускіх катастрофой пад Танэнберг. Але слова было стрымана, і руская ахвяра выратавала французскую армію ад разгрому. Немцы перакінулі 2 вайсковых корпуса на рускую фронт, і гэта дало магчымасць французам атрымаць перамогу на Марне. Перакуліўшы планы і першапачатковыя разлікі стратэгаў ўсіх ваюючых краін, маштаб першай сусветнай вайны хутка панёс надежду на хуткае яе заканчэнне. З манеўранай яна ператварылася ў пазіцыйную, і акопы ўздоўж ліній розных франтоў расцягнуліся на шмат тысяч кіламетраў. Стала відавочным, што, расцягваючыся ў часе, вайна запатрабуе такіх намаганняў індустрыяльнага вытворчасціства, на якія Расія таго часу была няздольная. Тое, што адбывалася на рускай фронце ў 1915 годзе, адбілася на жыцці і псіхалогіі ўсёй краіны. Да канца 1914 руская армія пачала адчуваць востры нядастатак артылерыйскіх снарадаў, стрэльбаў і патронаў. Запасы, наіўале разлічаныя на кароткую вайну, былі выдаткаваны, а вытворчасціства ўнутры краіны не магло задаволіць вялізныя патрабаванні фронту. І, тым не менш, у пачатку 1915 воінскі дух рускай арміі быў яшчэ на высокім узроўні. У сакавіку 1915 упаў Перемышль, і рускія захапілі там 9 генералаў, 2500 афіцэраў, 120 000 салдат, 900 гармат і велічэзная колькасць іншых ваенных трафеяў. Перамога была вялікая, але вялікі выдатак артылерыйскіх снарадаў пры асадэ Пярэмышлі наблізіў якія насоўваліся крызіс. І тут германскае камандаванне, добра дасведчаныя аб патрэбах рускай арміі, да лета 1915 вырашыла зрабіць спробу вывесці Расею з ладу. Цэнтр нямецкіх ваенных дзеянняў быў перанесены з захаду на ўсход. Ужо ў траўні германская армія генерала Макензі была перакінутая на дапамогу аўстрыйцам супраць рускага Паўднёва-Заходняга фронту. Барацьбыба з тэхнічна праўзыходным супернікам была не пад сілу. Вскорэ пачалося «вялікае адступленне 1915», каб шляхам саступкі тэрыторыі выратаваць рускую армію ад акружэння і разгрому. Да канца лета варожыя войскі занялі ўсю рускую Польшчу, Літву, Беларусь і частка Валыні. Страты немцаў былі нікчэмныя, рускія ж страты за гэтае лета — грандыёзныя. У самым пачатку 1916 маці генерала Дзянікіна, Лізавета Федоровна, цяжка захварэла запаленнем лёгкіх, які ўскладніўся мякінаритом. Ад хваробы сваёй больш не акрыяла. Жыццё яе павольна згасала. Восем месяцаў яна ляжала, не ўстаючы, з ложка, часта бывала ў непрытомнасці і сканала ў кастрычніку 1916 сямідзесяці трох гадоў ад роду. Яе доўгая хвароба і смерць сталі вялікім гарэм для сына. Ён быў далёка ад яе, на фронце, і толькі двойчы да яе смерці, па тэлеграфнаму выкліку лекара, прыязджаў да яе і не адлучны але праводзіў свой сумны адпачынак у ложка паміраючай. Увосень, калі зноў па выкліку ўрача ён прыехаў да сваёй «бабульцы», яна была ўжо мёртвая … З яе сыходам з жыцця рвалася апошняя сувязь з дзяцінствам і юнацкасцю, хоць цяжкімі і ўбогімі, але блізкімі і дарогими па ўспамінах. Жыла Лізавета Фёдараўна ў Кіеве ў кватэры сына на Вялікі Жытомірскай вуліцы, 40. Ён наняў гэтую кватэру ўвесну 1914 года, перавёз туды сваю маці з Жытоміра, дзе Командовай палком. Трываючы ў свой час ўдосталь гора і патрэбы, яна правяла свае апошнія гады ў спакоі і выгодзе. Перспектыва смерці маці палохала сына поўным адзінотай. Ды і ўзрост яго — Сарокатрехлетнего мужчыны — здаваўся непераадольнай перашкодай для жаніцьбы і новага жыцця. Наперадзе маячыла беспрасветнае адзінота. Была ў яго, праўда, яшчэ адна прыхільнасць ў жыцці, але пра яе Антон Іванавіч баяўся тады нават марыць. Гэта была Ася Чыж. З дзіцяці маленькая Ася ператварылася ў чароўную жанчыну, Ксенію Васільеўну. Скончыўшы незадоўга да вайны інстытут благароддзеных дзяўчат у Варшаве, яна вучылася ў Петраградзе на курсах прафесійныяра Платонава. Яна адчувала сябе так жа адзінока, як Антон Іванавіч. Ён ведаў яе з моманту нараджэння, бачыў яе дзіцем, затым падлеткам, наведваў ў інстытуце, сорам за пальцы, запэцканыя чарнілам. Ён назіраў, як яна паступова ператвараецца ў прывабную дзяўчыну, і … вырашыў прасіць яе рукі. Лісты генерала Дзянікіна з фронту з апісаннем навакольнага яго становішча, уласных думак і перажыванняў, на шчасце, не страчаны. 96 такіх лістоў, ніколі яшчэ не апублікаваных, акурат але пранумараваных, пачынаючы з 15 кастрычніка (арт. арт.) 1915 да канца жніўня 1917 года, гэта значыць да моманту арышту генерала Дзянікіна Временным урадам і заключэння яго ў Бердычэўскі турму па абвінавачванні ва ўдзеле ў «мецяжы» генерала Карнілава захаваліся ў сямейных паперах яго ўдавы, Ксеніі Васільеўны. Прыведзеныя ніжа з яе дазволу вытрымкі з лістоў Антона Іванавіча асвятляюць духоўны аблічча замкнёнага чалавека, не любіў часцяком пускаць пастаяннаронних ў свой унутраны свет. У лістах той, пра каго ён усё больш і больш думаў, з кім усё часцей і часцей перетесывался, хто «так блізка увайшоў у яго жыццё», Антон Іванавіч шукаў «адказу на пытанні незадавшейся і думы невысказан». «Я не хачу ўрывацца няпрошаным ў Ваш ўнутраны свет», — казаў ён ёй у адным са сваіх лістоў у сакавіку. Але прызнання не перадавалі на паперы яго пачуцці, дамагчыся пісьмовага адказу на мучивший яго пытанне было немагчыма. Ён гэта выдатна ўсведамляў і хацеў толькі адшукаць у яе лістах тыя адценні думак, якія далі б яму мужнасць пісьмова прасіць яе рукі. (28, С. 119)

ПоказатьСвернуть
Заполнить форму текущей работой