Гумар і сатыра ў творах Н.В. Гогаля

Тип работы:
Дипломная
Предмет:
Литературоведение


Узнать стоимость

Детальная информация о работе

Выдержка из работы

Дыпломная праца на тэму: Гумар і сатыра ў творах Н.В. Гогаля

Cодержание

Кіраўнік 1. Тэарэтычныя асновы сатыры як жанру

1.1 Черты падабенства і адрозненні гумару і сатыры ў мастацкай літаратуры

1.2 Юмор і сатыра ў творах Н.В. Гогаля

Кіраўнік 2. Уплыў сатырычнага творчасці М. В. Гогаля на сатыру М.А. Булгакова

2.1 М. В. Гогаль як узор для творчага пераймання М.А. Булгакова

2.2 Гоголевские «карані» ў творчасці Булгакава

Заключэнне

Увядзенне

Часта мы назіраем у літаратуры вельмі шы роко распаўсюджаны кола твораў, у якіх мастак імкнецца да парушэння жыццёвых прапорцый, да падкрэслена га перабольшання, да гратэскавай форме, рэзка парушае рэ актуальных аблічча з’явы. Найпростым прыкладам ў жывапісе мо жет служыць карыкатура, у якой мастак адлюстроўвае рэ цыяльна і вядомае твар і разам з тым настолькі перабольшыў вается тую ці іншую яго рысу, што робіць яго смешным і недарэчным. Пры гэтым перабольшанне, характэрнае для карыкатуры, — гэта перабольшанне адмысловага роду, яно звязана менавіта з падкрэсліваючы нем смешнага і недарэчнага ў адлюстроўванай з’яве, са стрэмя лением выявіць яго ўнутраную непаўнавартаснасць, парушыць жыццёвыя прапорцыі так, каб яны выявілі непрымальны мост для нас адлюстроўванага з’явы. Зразумела, што такога ро ды малюнак мяркуе суаднясенне дадзенай з’явы з нейкай нормай, неадпаведнасцю якой і робіць яго для нас непрымальным, смешным, недарэчным, у найбольш вострай форме — выклікаюць абурэнне. «Для таго каб сатыра была дзеяння кам сатыры і дасягала сваёй мэты, трэба, па-першае, — казаў Шчадрын, — каб яна давала, адчуць пісьменніку той ідэал, з якога адпраўляецца творца яе, і, па-другое, каб яна цалкам ясна ўсведамляла той прадмет, супраць якога напрамку лена яе джала «[4,89]. Гэтая падкрэсленая суаднесенасць з ідэалам і разам з тым рэзкае адступленне ад рэальных жыццёвых пропор ций, уласцівых з’яве, надае дадзенага тыпу вобразнага адбіццё гання рэчаіснасці зусім асаблівы характар.

Мы часта сутыкаемся ў жыцці з з’явамі, якія самі па сабе прадстаўляюцца нам недарэчнымі, смешнымі, комі нымі, парушаючымі жыццёвыя заканамернасці. Вобразы, у якіх мастак ставіць сабе задачай адлюстраваць тое, што з’яўляецца ў жыцці камічным, смешным, выклікае ў нас смех, у іх ладзе ніі маецца шэраг своеасаблівых асаблівасцяў, якія прымушаюць вы дзяліць іх у асаблівую групу [3,78].

Камічнае ў жыцці - гэта з’явы ўнутраныя супярэчнасці шыі, у якіх мы адзначаем абясцэньваюцца іх несоответ насці таго, на што яны прэтэндуюць. Большасць азначэнняў камічнага, якія належаць тэарэтыкам, якія займаюць самыя розныя пазіцыі, усё ж падобна ў тым, што падкрэслівае імёнаў але гэты асноўнай яго прыкмета. Асноўная ўласцівасць камічнага складаецца ў тым, што яно заснавана на адчуваецца намі ўнутранай супярэчлівасці з’явы, на схаванай у ім, але улоўліваецца намі яго ўнутранай непаўнавартаснасці, на неадпаведнасці яго знешніх дадзеных і ўнутраных магчымасцяў, і наадварот.

Углядаючыся ў сатырычныя вобразы, прыходзіш да высновы, што яны абавязкова пэўным чынам эмацыйна афарбаваныя. Эмацыйная ацэнка ў сатыры-заўсёды адмаўленне адлюстроўванага смехам над ім.

Гумар нашмат радзей мяркуе адмаўленне; смех, нараджаемся гумарыстычным стаўленнем, па сваёй танальнасці адрозніваецца ад сатырычнага смеху.

«Сумна на гэтым свеце, панове!» — Усклікнуў М. В. Гогаль, з сумным гумарам, «смехам скрозь слёзы», распавёўшы сумную, але камічную гісторыю пра тое, як пасварыліся Іван Іванавіч з Іванам Нічыпаравіч. Гумар афарбоўвае і аповесць «Стара свецкія памешчыкі».

Але ў паняцце гумар ўкладваецца і іншы сэнс. Па сутнасці, без гумару неймаверная ніякая сатыра.

Вялікі сатырык пачаў свой творчы шлях з апісання побыту, нораваў і звычаяў мілай яго сэрцу Украіны, паступова пераходзячы да апісання ўсёй велізарнай Русі. Нічога не выслізнула ад ўважлівага вочы мастака: ні пошласць і дармаедства памешчыкаў, ні подласць і нікчэмнасць абывацеляў. «Міргарад», «Арабескі», «Рэвізор», «Жаніцьба», «Нос», «Мёртвыя душы» — з’едлівая сатыра на існуючую рэчаіснасць. Гогаль стаў першым з рускіх пісьменнікаў, у творчасці якіх атрымалі найярчэйшыя адлюстраванне адмоўныя з’явы жыцця.

А мы, як даследчыкі булгаковской прозы, бярэмся сцвярджаць, што менавіта Н. В. Гогаля быў для М. А. Булгакова тым «ідэальным узорам» прафесіянала, які неабходны любому творча адоранаму чалавеку для пераймання на пачатковай стадыі станаўлення свайго ўласнага творчага патэнцыялу.

Сапраўды, Гогаль — мысляр, Гогаль — мастак гуляе асноўную ролю ў фарміраванні і эвалюцыі Булгакава, ён жыве ў лістах пісьменніка, гутарках з блізкімі, сябрамі.

Уся проза Булгакава прымушае ўспамінаць гогалеўскую формулу: «чалавек такое дзівоснае істота, што ніколі не можа палічыць раптам ўсіх яго вартасцяў, і чым больш ўглядалася, тым больш з’яўляецца новых асаблівасцяў, і апісанне іх было б бясконца». Гэта і стала прадметам нашага даследавання: сатыра ў творах Н. В. Гогаля і М. А. Булгакова.

Аб’ект даследавання: сатырычныя творы Н. В. Гогаля і М. А. Булгакава.

Мэта працы: выявіць рысы гогалеўскай сатыры ў творах М.А. Булгакава

Задачы:

— Вывучыць літаратуру па дадзеным пытанні;

— Даць вызначэнне сатыры і гумару;

— Зрабіць параўнальны аналіз сатырычных твораў Н. В. Гогаля і М. А. Булгакова.

Навуковая навізна складаецца ў сістэматызацыі параўнальнай характарыстыкі сатыры ў творчасці двух пісьменнікаў: Н. В. Гогаля і М. А. Булгакова.

Практычная значнасць складаецца ў выкарыстанні матэрыялу пры працы ў школе.

Пры працы выкарыстоўваліся працы вядомых літаратуразнаўцаў Г. Л. Абрамовіча, Д. Д. Добрага, Г. Н. Паспелава.

Пры жыцці Гогаля яго сатырычныя творы, як вядома, падвяргаліся жорсткім нападкам. Пісьменніка абвінавачвалі ў скажэнні жыццёвай праўды, у перабольшання, несооб рознасць і таму падобных грахах.

Дружалюбная Гогалю крытыка, перш за ўсё ў асобе Бялінскага, нямала зрабіла для таго, каб абвергнуць гэтыя несправядлівыя нападкі, паказаць вернасць пісьменніка рэчаіснасці, раскрыць, сур’ёзнае грамадскае значэнне яго смеху. Парадокс, аднак, складаўся ў тым, што, дакладна характарызуючы сатырычныя творы Гогаля, Бялінскі разам з тым пазбягаў прымяняць па адносінах да ных да іх тэрмін «сатыра».

Між тым у чытацкіх колах Гогаль ўжо пры жыцці набыў трывалую рэпутацыю пісьменніка-сатырыка. Рэпутацыя гэтая яшчэ больш зацвердзілася пасля смерці Гогаля. Аб сатырычным характары галоўных яго злажыў няў сталі гаварыць больш адкрыта і больш вызнача ленно.

Прадстаўнікі самых розных ідэйных плыняў ўсё часцей і часцей канстатавалі той факт, што па асноўным пафасу сваёй творчасці Гогаль — пісьменнік-сатырык, што смех яго ў большасці твораў носіць сатыры ны характар.

Зразумела, стаўленне да сатыры Гогаля пры гэтым за частую было не толькі розным, але і прама змаганьні з положным. Калі адны з’яўляліся яе захопленымі почи тателями, то іншыя — жорсткімі супернікамі.

Розным было і разуменне сатыры пісьменніка: адны падкрэслівалі яе сацыяльна-выкрывальніцкім пафас, іншыя трактавалі яе ў чыста маралістычнага плане, трэція спрабавалі вытлумачыць ў формалистическом духу і т. д. і т. п.

Асабліва прадуктыўнымі ў гэтым стаўленні апынуліся пасляваенныя дзесяцігоддзі, калі былі дасягнуты поспехі ў вывучэнні розных аспектаў жыцця і творчасці пісьменніка.

Бо менавіта ў гэты час з’явіліся манаграфіі М. Б. Храпченко, Н. Л. Сцяпанава,. В. В. Ермилова, у якіх грунтоўна аналізуецца ідэйна-творчы шлях Гогаля; выйшлі кнігі М. С. Гуса, I 'А. Гуковского, С. І. Машинского, А. А. Елістратава, Ю. В. Манна, у якіх разглядаюцца праблемы творчага метаду пісьменніка, сувязі яго творчасці з действительностыо, мастацкага своеасаблівасці створанага ім свету.

Вядома, кожнага з пералічаных аўтараў інтарэсу соваў перш УСЯГО і галоўным чынам свой аспект выкарыстання прытрымлівання. І тым не менш амаль ва ўсіх згаданых працах так ці інакш закрануць і пытанне аб сатыры і творчасці Гогаля, выказана нямала цікавых меркаванняў адносна яе прыроды і своеасаблівасці.

У гэтыя ж гады былі апублікаваныя артыкулы Г. І. Па спелова, К. Д. Вішнеўскага, Л., М. Мышковской, Н, Л. Несцярэнка, М. М. Радзецкая і іншых даследчыкаў, спецыяльна прысвечаныя характары гогалеўскага

смеху, розным бакам яго сатыры, у якіх змесце жатся разумныя меркаванні аб прынцыпах сатырычнага малюнка рэчаіснасці ў творах Гогаля, а таксама цікаўныя назірання над іх мастацкі мі асаблівасцямі.

Спецыяльных работ аб сатыры Булгакава пакуль яшчэ трохі, і яны маюць выгляд прадмоў (У. Сахараў) або пасляслоўе (А. Вулис) да розных выданняў твораў пісьменніка.

Так манаграфія Сцяпанава М. С. «Сатыру Міхаіла Булгакаў ва ў кантэксце рускай сатыры XIX-I паловы XX стагоддзя.» Прысвечана цалкам сатыры М. Булгакава.

У гэтай працы аналізуюцца сатырычныя творы вядзення Булгакава, у якіх комі нае займае вельмі істотнае месца, Н. Сцяпанаў разглядае яго сатыру як мно гоаспектную, шматслаёвую, дынамічна раз Віва мастацка-эстэтычную сыстэмы тэму, раскрывае яе важнейшыя структурообра зующие элементы.

Пры гэтым творчасць М. Булгакава дасле ецца ў шырокім гісторыка-літаратурным кан тэксце. Відавочная прыхільнасць мастака ідэі захавання «старой» культуры, а таксама схільнасць да дыялогавым зносінам з пісьменніка мі-сучаснікамі выклікалі да жыцця множнага ліку ць работ, прысвечаных интертекстуальности ў яго творах. У кнізе Н. Сцяпанава скру пулезно прадстаўлены як уяўныя выпадак нымі сугучча, так і факты свядомага наступных давання традыцыям класікі рускай Саці ры — ад Пушкіна і Грыбаедава да Аверчанка і Зошчанка. Аўтар імкнецца тым самым якія абазначаюць чить месца Булгакава ў кантэксце рускай Саці рической літаратуры XIX-XX стагоддзяў. Асаблівасці але цікавыя, на наш погляд, назіранні над рознымі па форме і ступені паслядоўнік насці, але відавочнымі творчымі «кантакту мі» пісьменніка з творамі Казьмы Прут кова, Сухово-Кобылiна, Аверчанка.

Праца складаецца з ўвядзення, трох кіраўнікоў, заключэння, літаратуры.

Кіраўнік 1. Тэарэтычныя асновы сатыры як жанру

1.1 Черты падабенства і адрозненні гумару і сатыры ў мастацкай літаратуры

Смех выклікаецца тым, што мы нечакана выяўляем уяўнасцямі адпаведнасці формы і ўтрымання ў дадзеным з’яве, што выкрывае яго ўнутраную непаўнавартаснасць. Бялінскі бачыў яго аснову ў нязгоднасці з’явы з тым, што яно павінен але ўяўляць сабой на самай справе. Пра тое, што ў аснове смешнага ляжыць ўсведамленне супярэчнасці паміж уяўнай жыццядзейнасці здольнасцю з’явы і яго ўнутранай нежыццяздольнасць, казаў Маркс: «Гісторыя дзейнічае грунтоўна і праходзіць праз мноства фазисов, калі выносіць у магілу састарэлую форму жыцця. Апошні фазис сусветна-гістарычнай формы есьці яе камедыя. Багам Грэцыі, якія былі ўжо раз-у тра гічнай форме смяротна паранены ў «Прыкаваны Прома тее» Эсхіла, прыйшлося яшчэ раз-у камічнай форме-розуме дзець у «Гутарка» Лукиана. Чаму такі ход гісторыі? Гэта патрэбны але для таго, каб чалавецтва весела расставаліся са сваім мінулым «[5,81]. Такім чынам, смех ёсць форма ўсведамлення то га, што з’ява страціла сваю жыццёвую значнасць, хоць і прэтэндуе на яе.

Гумар і выкрывае гэтую непаўнавартаснасць, падкрэсліваючы, пре павялічваючы, гиперболизируя яе, робячы яе адчувальнай, канкрэтнай. У аснове гумарыстычнага ладу і ляжыць вядомае скажэнне, перабольшанне (напрыклад, карыкатура) тых ці іншых з’яў жыцця, для таго каб больш выразна выявіўся алагізмаў іх, т. е. іх унутраная непаўнавартаснасць. Смешна неадпаведнасць мэты і сродкаў, выбраных для яе дасягненні, неадпаведнасць дзеяння Вій і вынікаў, імі дасягнутых, неадпаведнасць магчыма стей і прэтэнзій, неадпаведнасць аналізу і вывадаў, карацей — неадпаведнасць зместу і формы ў дадзеным з’яве, тое ці іншае іх разыходжанне пры ка жущемся іх адпаведнасці. Гэта неадпаведнасць, не-чакала для нас выяўляецца, як бы выкрывае дадзенае з’ява, выяўляе яго незаможны насць, што і выклікае смех. Смех, пачуццё камічнага, воз ніка тады, калі дадзенае з’ява аказваецца не тым, чым яго лічылі, па-першае, і калі гэта разыходжанне паміж паўстаўшы-лением пра яго і яго сутнасцю раскрывае яго непаўнавартаснасць, па-другое, мы нечакана выяўляем, што дадзенае з’ява зусім не тое, чым яно нам здавалася, прычым аказваецца яно чымсьці меншым, чым павінна было быць, яно ў нашых вачах пазбаўляецца, так бы мовіць, правы на павагу, і гэты нечаканы ны пераход ад аднаго яго стану да іншага (і тым самым ад аднаго нашага адносіны да яго-да зваротнага) і з’я-ляецца прычынай смеху. Гумар ў мастацтве з’яўляецца адлюстраваннем камічнага ў жыцці. Ён ўзмацняе гэта камічнае, абагульняючы яго, паказваючы ва ўсіх індывідуальных асаблівасцях, звязвае з эстэтычнымі ўяўленнямі і т. д., карацей — даецца з усімі тымі асаблівасці насць, якія ўласцівыя вобразнасці як форме адлюстравання жыцця ў мастацтве.

Але ў той жа час ён надзвычай своеасабліва праламляе гэтыя асаблівасці, малюючы жыццё ў загадзя ссунутым плане. У сі лу гэтага мы назіраем у мастацтве, і ў прыватнасці ў літаратуры рэ, адмысловы тып ладу-гумарыстычны. Асноўная яго асаблівасць складаецца ў тым, што ў ім загадзя ўжо дадзена адносінах да чэнне мастака да прадмета малюнка, раскрытая ацэнка, з да торой ён падыходзіць да жыцця: імкненне раскрыць ўнутраную безгрунтоўнасць тых ці іншых з’яў у жыцці, якія ў дзеяслова зах чытача валодаюць ўяўным адпаведнасцю формы і змесце жания, а на самой справе не маюць яго.

Аднак гэтая безгрунтоўнасць можа мець розны ха характару: яна можа закранаць другарадныя з’явы жыцця або другарадныя іх боку. Прымаючы з’ява ў цэлым, мы смяёмся над дробнымі яго недахопамі, паколькі бачым, што гэтыя недахопы неопасны, бясшкодныя. У даўнія час яшчэ Арыстоцель вызначаў смешнае толькі як «часціцу пачварнага» Ён казаў: «Смешное-гэта якая-небудзь памылка або пачварнасць, не наносяць пакут ці шкоды … Гэта нешта агіднае ці брыдкі, але без пакуты «[15,103]. Аўтар гумарыстычнага ладу сімпатызуе таго з’яве, пра які ён кажа, але паказы вается ў той жа час яго прыватныя недахопы. Прыклад гумарыст нага ладу-містэр Пикквик ў Дзікенса.

У тым выпадку, калі недахопы з’явы ўжо не даюць магчымасці насці сімпатызаваў яму і ацэнка яго павінна набыць бо Леі суровы характар, мы назіраем ўзмацненне адмоўнага пачатку ў гумарыстычным вобразе, пераходзім ад гумару да сатыры.

Прамежкавыя, пераходныя формы паміж імі - іронія і сарказм. Гумар-гэта жарт. Іронія-гэта ўжо насмешка, заснаваная на пачуцці перавагі гаворыць над тым, да да га ён звяртаецца, у ёй у вядомай меры скрыты крыўдны ад Тэнак.

У адрозненне ад гумару, які кажа пра з’яву, як бы зводзіць яго, паказваючы уяўнасцямі таго, на што яно прэтэндуе, іронія, наадварот, прыпісвае з’яве тое, чаго яму не хапае, як бы падымае яго, але толькі для таго, каб больш рэзка подчерк нуть адсутнасць прыпісаных з’яве уласцівасцяў. Лісіца кажа аслу: «Отколы, разумная, бредешь ты, галава?» Тут смешна тое, што розум прыпісваецца таму, у каго ніяк нельга яго меркаваць грэблю.

У іроніі, такім чынам, недахоп дадзенага з’явы ад-прымаецца вастрэй, звязаны з больш істотнымі яго свойст вамі, дае падставу для пагардлівага па сутнасці да яго адносіны.

Яшчэ больш рэзка кажа аб выкрывае з’яве сарказм, да торый звычайна і вызначаюць як злы іронію. Сарказм дыктуецца ўжо гневам, які выкліканы ў мастака дадзеных з’я лением, т. е, тым, што ён лічыць яго недахопы непрымальныя мі, якія закранаюць важныя боку, такімі, з якімі ні як нельга прымірыцца. Прыкладам саркастычнай пабудовы творы з’яўляецца, напрыклад, «Першае студзеня» Лермантаў ва, дзе ён кажа аб тым, што яму хочацца «збянтэжыць весялосць» навакольных яго людзей:

І дзёрзка кінуць ім у вочы жалезны верш,

Абліты гаркатой і злосцю [5,89].

Гэта нарастанне адмоўнага пачуцці ў адносінах да тых ці іншых з’яў жыцця — ад бяскрыўднай жарты да пагардзе, ад пагарды да гневу-завяршаецца абурэннем, калі неда статки з’явы становяцца такімі, што прымушаюць адпрэчыць яго цалкам, калі смешнае каштуе ўжо на мяжы агідна га, калі трэба ўжо патрабаваць знішчэння і самога з’явы, і тых умоў, якія ствараюць яго ў жыцці.

Гумар па сутнасці ёсць адмаўленне прыватнага, другараднага ў з’яве, а сатыра ёсць адмаўленне агульнага, асноўнага. Адсюль выцякае істотнае адрозненне паміж гумарам і сатырай. Гумар часцей за ўсё захоўвае рэальныя абрысы адлюстро з’яў, паколькі ён паказвае як адмоўнае толькі часты ныя яго недахопы. Сатыра ж, адмаўляючы з’ява ў асноўных яго асаблівасцях і падкрэсліваючы іх непаўнавартаснасць пры дапамозе рэзкага іх перабольшання, натуральна, ідзе па лініі парушэньня ня звычайных рэальных формаў з’явы, да таго, каб давесці да лімітавай рэзкасці ўяўленне аб іх непаўнавартаснасці, па-гэтаму яна імкнецца да ўмоўнасці, да гратэску, да фантастычнасці, да выключнасці характараў і падзей, дзякуючы якой яна можа асабліва выразна паказаць алагізмаў іх, несообраз насць жыцця з мэтай.

Такая, напрыклад, сатыра Рабле, Свіфта, Шчадрына, Гогаля, сатыра будуе свае вобразы, парушаючы рэальныя суадносіны з’я гадовы у самой жыцця для таго, каб больш рэзка падкрэсліць іх асноўныя ўласцівасці. Сіла адмаўлення, уласцівая сатырычным ладу, выклікае абурэньне, агіда ў чытача да жыцця, сатырычна намаляванай ў творы.

Сатырычны вобраз каштуе ўжо на мяжы камізму, так як неадпаведнасць таго, пра што ён кажа, патрабаванням жыцця на столькі значна, што яно не толькі смешыць, але і отталки вается, выклікаючы агіду, жахае. Сатыра накіравана супраць пачварнага, непрымальнага ў жыцці. У гэтым асноўная змесце жание сатырычнага выявы. Ён кажа пра найбольш вострых супярэчнасьцях жыцця, але пра такіх, якія, як уяўляецца мастаку, можна дазволіць, уступіўшы з імі ў барацьбу, прычым барацьба гэтая па сілах чалавеку, грамадству, дадзеным класе, дадзены най партыі.

Усе гэтыя меркаванні дазваляюць прыйсці да высновы, што ў са працяжнік перад намі ў наяўнасці своеасаблівы спосаб выявы чэ лавека, які надае ёй своеасаблівыя радавыя асаблівасці. Ха рактерно, што Гегель бачыў у сатыры «новую форму мастацтва»:

«Сама рэчаіснасць у яе недарэчнай сапсаванасці выяўленчага і жается так, што яна сябе ў самой сабе разбурае, каб менавіта ў гэтым самаразбурэнні нікчэмнага сапраўднае магло выявіць ся як трывалая прабывалая моц» [4,79]. Хоць Гегель ў адпавед насці са сваёй агульнай канцэпцыяй адмаўляе сатыры ў «сапраўднай паэзіі», ён тым не менш бачыць у ёй, што «высакародны дух, дабрадзеі сэрца, якому адмоўлена ў ажыццяўленні сваёй свядомасці ў свеце заганы і глупства, звяртаецца то з больш гарачым абурэннем, то з больш тонкім досціпам, то з бо Леі халоднай горыччу супраць які знаходзіцца перад ім існуюць вования; абураецца або здзекуецца над светам, які прама супярэчыць яго абстрактнай ідэі дабрачыннасці і праўды «[18,90].

У сатырычным вобразе з надзвычайнай выразнасцю обна-руживаются тыя дзве агульныя тэндэнцыі пабудовы мастацкага вобраза, пра якія мы гаварылі ў другой чале першай частцы («Метад»). З аднаго боку, сатыра імкнецца да аднаўлення рэчаіснасці, да рэальнага раскрыцці недахопаў і пра тиворечий жыццёвых з’яў, але разам з тым сіла пратэсту і абурэння ў ёй настолькі вялікая, што яна перастварыць гэтыя з’явы, парушае прапорцыі, абсмейвае іх, малюе іх у гратэскавай, скажонай, недарэчнай, выродлівай форме для таго, каб з асаблівай рэзкасцю падкрэсліць іх непрымальнасць. Характэрна, што Шчадрын звязваў развіццё сатыры з перыяду дами абвостранай барацьбы новага са старым ў жыццёвым пра працэсе.

Такім чынам, у сатыры перад намі адмысловая форма вобразна га адлюстравання жыцця. Я. Эльсберг справядліва заўважае, што «сатыру мы павінны разглядаць і як адмысловы мастацкіх ны прынцып малюнка рэчаіснасці, і як род літаратуры» [28,80].

Як бачым, з пункту гледжання самога характару прайграны ня рэчаіснасці ў мастацкім вобразе мы можам га ворить аб мастацка-гістарычным тыпе ладу, дзе эстэтычным Палітычная адзнака знаходзіць свой выраз пры захаванні прынцыпамі пиальной дакладнасці жыццёвых з’яў (напрыклад, нарыс), затым аб мастацка выдуманым тыпе, дзе дамінуе вы мысел (напрыклад, раман), і, нарэшце, пра мастацка гипербо лическом тыпе, які будуецца на раскрыцці адмоўных з’явы няў у іх гранічных уласцівасцях, дзякуючы чаму выяўляецца іх супярэчнасць сапраўдным жыццёвым нормам. Кожны з гэтых тыпаў пабудовы ладу дапускае і лірычную і эпиче-ку трактоўку.

Бачачы ў сатыры найбольш вострую форму выкрыцьця рэчаіс насці, адзін з надзвычай істотных шляхоў стварэння адмоўных вобразаў (Иудушка Головлев Шчадрына, Тартюф Мальера і іншыя), мы павінны памятаць, што засьцярога і Отры цание ў літаратуры можа ажыццяўляцца і не шляхам сатыры. Сатырычны вобраз-адмоўны вобраз, але не кожны Отры адмоўныя вобраз-сатырычны вобраз. У нашай крытыцы сустрэнецца чались працы, у якіх аўтары імкнуліся паказаць наяўнасць сатырычных вобразаў у творах Л. Талстога, у «Жыцці Кліма Самгiна» М. Горкага і іншых. З гэтым няма падстаў згаджацца. Сатырычны вобраз-гэта вобраз гратэскавы, у да тарам ссунутыя жыццёвыя прапорцыі. У сілу гэтага ён і вызы вается смех, хоць бы гэты смех і пераходзіў ўслед за тым у яго ванне. У сілу гэтага для сатыры ў значнай меры харак церне элементы ўмоўнасці («Гісторыя аднаго горада» Шчадрына і інш), якія распаўсюджваюцца і на самыя абставіны, у якіх знаходзіцца сатырычны вобраз, і, стала быць, на вобразы, яго навакольныя, і т. д. Таму-то творы, так бы мовіць, выкрывальніка характару, але свабодныя ад тых элементаў ўмовах насці, якія нясе ў сабе гратэскнае пабудова сатырычнага ладу, не варта разглядаць як сатырычныя.

1.2 Юмор і сатыра ў творах Н.В. Гогаля

Даць зразумець аб гумары і досціпе апавяданняў Гогаля з маларасейскай жыцця, не прыводзячы з іх цэлых старонак, было б цалкам немагчыма. Гэта — добрасардэчных смех чэ лавека маладога, атрымліваюць асалоду ад паўнатой жыцця, які сам не можа ўтрымацца ад смеху, гледзячы на камічныя становішча, у якія ён ставіць сваіх герояў: вясковага дзяка, багатага селяніна, вясковую какетку або куз-неца. Ён перапоўнены шчасцем; ні адно воблачка яшчэ не омра чае яго жыццерадаснасці. Але трэба заўважыць, што камізм рисуемых ім тыпаў не з’яўляецца вынікам яго паэтычнага капрызу: наадварот, Гогаль — скрупулёзны рэаліст. Кожны селянін, кожны дзячок яго аповесцяў - ўзятыя з жывой рэчаіснасці, і ў гэтым дачыненні да рэалізм Гогаля носіць амаль этнаграфічны характар, — што не перашкаджае яму ў той жа час мець яркую паэтычную афарбоўку. Толькі пазней схільнасць Гогаля да камізму крышталізавацца ў тое, што можна па справядлівасці назваць «гумарам», г. зн. кон Траст паміж камічнай становішчам і сумнай сущно стью жыцця, пра які сам Гогаль сказаў, што яму дадзена «скрозь бачны смех струменіць нябачныя, нябачныя свеце, слёзы» [6,93].

Углядаючыся ў сатырычныя вобразы, прыходзіш да высновы, што яны абавязкова пэўным чынам эмацыйна окрашены. Эмоциональная ацэнка ў сатыры-заўсёды адмаўленне адлюстроўванага смехам над ім.

Гумар нашмат радзей мяркуе адмаўленне; смех, нараджаемся гумарыстычным стаўленнем, па сваёй танальнасці адрозніваецца ад сатырычнага смеху.

«Пад гумарам, — пісаў А. В. Луначарскі,-разу меется такі падыход да жыцця, пры якім чытач смяецца, але смяецца ласкава, дабрадушна» [18,182]. Падобнае разуменне гумару ў вузкім, так бы мовіць, сэнсе слова правамерна. Сапраўды, існуе шырокая гумарыстычная літаратура, дзе непремен але чутны смех, але ён мяккі, спагадлівы або гру сцен.

«Сумна на гэтым свеце, панове!» — Усклікнуў М. В. Гогаль, з сумным гумарам, «смехам скрозь слёзы», распавёўшы сумную, але камічную гісторыю пра тое, як пасварыліся Іван Іванавіч з Іванам Нічыпаравіч. Гумар афарбоўвае і аповесць «Стара свецкія памешчыкі».

Але ў паняцце гумар ўкладваецца і іншы сэнс. Па сутнасці, без гумару неймаверная ніякая сатыра.

«Самая бичующая, самая гнеўная, самая смутку ная сатыра павінна ўтрымліваць у сабе хоць кроплю на смяшкі-інакш яна перастане быць сатырай. А гумар са свайго боку заўсёды ўтрымоўвае ў сабе элементы сатыры

Трэба перш за ведаць аб тым, што Гогаль быў пра должателем і ў вядомым дачыненні да вучнем Пушкіна. Падобна Пушкіну, Гогаль лічыў, што пісьменнік павінен правоў дзіва, дакладна адлюстроўваць рэальную рэчаіснасць, ставячы пе рэд сабой пры гэтым грамадска-выхаваўчыя задачы. Але разам з тым адной з найбольш істотных адметных асаблівасцяў Гогаля, параўнальна з Пушкіным, быў яго гумар, пераходзячы ў апошніх, лепшых яго творах у грамадска-палітычную сатыру.

Гогаль лічыў, што адно з самых дзейсных сродкаў пе-ревоспитания грамадства — абсмейванне яго тыповых недостат каў, абсмейванне таго «пагарджанага і нікчэмнага», што перашкаджае далейшаму яго развіццю.

«Вечары на хутары ля Дзіканькі» і «Міргарад». зместам і характэрнымі асаблівасцямі свайго стылю адкрывалі новы этап у творчым развіцці Гогаля. У малюнку побыту і нораваў миргородских памешчыкаў ўжо няма месца рамантыцы і прыгажосці. Жыццё чалавека тут ахоплена павуціннем дробязных інтарэсаў. Няма ў гэтым жыцці ні высокай рамантычнай мары, ні песні, ні натхнення. Тут царства карысьлівасьці і пошласці.

У «Міргарад» Гогаль растаўся з вобразам прастадушнага апавядальніка і выступіў перад чытачамі як мастак, смела ўскрываюць сацыяльныя супярэчнасці сучаснасці.

Ад вясёлых і рамантычных парубков і дзяўчына, натхнёна-паэтычных апісанняў ўкраінскай прыроды Гогаль перайшоў да малюнку прозы жыцця. У гэтай кнізе рэзка выяўленае крытычнае стаўленне пісьменніка да затхлым побыце старасвецкіх памешчыкаў і пошласці миргородских «существователей».

Рэалістычныя і сатырычныя матывы гогалеўскага творчасці паглыбляюцца ў «Аповесці пра тое, як пасварыўся Іван Іванавіч з Іванам Нічыпаравіч». Гісторыя дурной цяжбы двух миргородских абывацеляў асэнсаваная Гогалем ў востра выкрывальнага плане. Жыццё гэтых абывацеляў пазбаўленая атмасферы патрыярхальнай прастаты і наіўнасці. Паводзіны абодвух герояў ўзбуджае ў пісьменніка ня мяккую ўсмешку, але пачуццё горычы і гневу: «Сумна на гэтым свеце, спадары!» Гэтая рэзкая замена гумарыстычнай танальнасці аголена сатырычнай з гранічнай яснасцю раскрывае сэнс аповесці. З выгляду пацешны, вясёлы анекдот ператвараецца ў свядомасці чытача ў глыбока драматычную карціну рэчаіснасці.

Гогаль з уласцівай яму паважнасцю ўзіраецца ў характары сваіх герояў: двух неразлучных прыяцеляў. Яны — «два адзіныя аднаго» у Міргарад — Перерепенко і Довгочхун. Але кожны з іх сабе на розуме. Здавалася, няма такой сілы, здольнай сапсаваць іх сяброўства. Аднак дурны выпадак выклікаў выбух, узбудзіўшы нянавісць аднаго да іншага. І ў адзін няшчасны дзень прыяцелі сталі ворагамі.

Івану Іванавічу вельмі не хапае стрэльбы, якое ён убачыў у Івана Нічыпаравіча. Стрэльба — не проста «добрая рэч», яно павінна ўмацаваць Івана Іванавіча ў свядомасці яго дваранскага першародства. Дваранства-то ў яго, зрэшты, не радавое, а благоприобретенное: бацька яго быў у духоўным званні. Тым важней яму мець уласнае стрэльбу! Але Іван Нічыпаравіч таксама дваранін, ды яшчэ жывое, патомны! Стрэльба і яму неабходна, хоць з тых часоў, як купіў яго ў Турчынаў і меў на ўвазе запісацца ў міліцыю, ён яшчэ не зрабіў з яго ні адзінага стрэлу. Ён лічыць блюзнерствам прамяняць гэтак «высакародную рэч» на бурую свінню ды два мяшка з аўсом. Таму-то так і запаліцца Іван Нічыпаравіч і з мовы яго зляцеў гэты злашчасны «гусак».

У гэтай аповесці яшчэ значна мацней, чым у папярэдняй, дае сябе адчуваць іранічная манера гогалеўскага лісты. Сатыра Гогаля ніколі не раскрываецца аголена. Яго стаўленне да свету здаецца лагодным, незласьлівым, ветлівым. Ну на самай справе, што ж можна сказаць благога аб такім выдатным чалавеку, як Іван Іванавіч Перерепенко! Прыродная дабрыня так і б’е ключом з Івана Іванавіча. Кожную нядзелю ён апранае сваю знакамітую Бекеш і адпраўляецца ў царкву. А пасля службы ён, пабуджаны прыроднай дабрынёй, абавязкова абыйдзе жабракоў. Убачыць жабрачку і завядзе з ёй сардэчны размова. Тая чакае міласціну, ён пагаворыць-пагаворыць і сыдзе прэч.

Так-то і выглядае «прыродная дабрыня» і чуллівае Івана Іванавіча, якая абгортваецца крывадушнасцю і дасканалай жорсткасцю. «Вельмі добры таксама чалавек Іван Нічыпаравіч». «Таксама» — відавочна, ён чалавек такі ж добрай душы. Няма ў Гогаля ў гэтай аповесці прамых перасьцярогаў, але выкрывальны скіраванасць яго лісты дасягае незвычайнай сілы. Яго іронія здаецца лагоднай і добрай, але колькі ж у ёй сапраўднага абурэння і сатырычнага агню!

Упершыню ў гэтай аповесці мішэнню гогалеўскай сатыры становіцца і чынавенства. Тут і суддзя Дзям’ян Дзям’янавіч, і падсудак Дарафей Трафімовіч, і сакратар суда Тарас Ціхановіч, і безназоўны канцылярскі служачы, з «вочы, што глядзелі скосу і п’яная», са сваім памочнікам, ад дыхання якіх «пакой прысутнасці ператварылася было на час у піцейных дом», і гараднічы Пётр Фёдаравіч. Усе гэтыя персанажы здаюцца нам правобразам герояў «Рэвізора» і чыноўнікаў губернскага горада з «Мёртвых душ».

Кампазіцыя «Міргарад» адлюстроўвае шырыню ўспрымання Гогалем сучаснай рэчаіснасці і разам з тым сведчыць аб размаху і шыраце яго мастацкіх пошукаў.

Усе чатыры аповесці «миргородского» цыклу звязаныя унутраным адзінствам ідэйнага і мастацкага задумы. Разам з тым кожная з іх мае і свае адметныя стылявыя асаблівасці. Своеасаблівасць «Аповесці пра тое, як пасварыўся Іван Іванавіч з Іванам Нічыпаравіч» складаецца ў тым, што тут найбольш выразна і ярка выяўлены уласцівы Гогалю прыём сатырычнай іроніі. Апавяданне ў гэтым творы, як і ў «Старасвецкі памешчыка», вядзецца ад першай асобы — не ад аўтара, але ад нейкага выдуманага апавядальніка, наіўнага і прастадушнага. Гэта ён і захапляецца доблесцю і высакароднасцю Івана Іванавіча і Івана Нічыпаравіча. Гэта яго прыводзяць у замілаванне «выдатная лужына» Міргарад, «слаўная Бекеша» аднаго з герояў аповесці і шырачэнныя шаравары іншага. І чым мацней выяўляюцца яго захапленні, тым відавочней для чытача раскрываецца пустэча і нікчэмнасць гэтых персанажаў.

Няцяжка заўважыць, што апавядальнік выступае як выразнік самасвядомасці народа. У тым, як Руды Панько ўспрымае і ацэньвае з’явы рэчаіснасці, прагледжвае гумар і ўсмешка самога Гогаля. Пчаляр з’яўляецца выразнікам маральнай пазіцыі аўтара. У «Міргарад» мастацкая задача апавядальніка іншая. Ужо ў «Старасвецкі памешчыка» яго нельга атаясамліваць з аўтарам. А ў аповесці пра сварцы ён яшчэ больш далёка ад яго. Іронія Гогаля тут зусім аголена. І мы здагадваемся, што прадметам гогалеўскай сатыры з’яўляецца, па сутнасці, і вобраз апавядальніка. Ён дапамагае больш поўнага рашэння пастаўленай пісьменнікам сатырычнай задачы.

Толькі адзін раз паўстае перад намі ў аповесці пра сварцы вобраз апавядальніка, якога не закранула аўтарская іронія, у заключнай фразе аповесці: «Сумна на гэтым свеце, спадары!» Гэта сам Гогаль нібы рассунуў рамкі аповесці і ўвайшоў у яе, каб адкрыта і гнеўна, без ценю іроніі вымавіць свой прысуд. Гэтая фраза вянчае не толькі аповесць аб сварцы, але і ўвесь «миргородский» цыкл. Тут — зерне ўсёй кнігі. Тонка і дакладна заўважыў Бялінскі: «Аповесці Гогаля смешныя, калі вы іх праглядаеце, і сумныя, калі вы іх прачытаеце». На ўсім працягу кнігі пісьменнік творыць суд над людскай пошласцю, робіцца як бы знакам сучаснага жыцця. Але менавіта тут, у канцы аповесці аб сварцы, Гогаль адкрыта, ад свайго ўласнага імя выносіць канчатковы прысуд гэтым жыцці.

У «Старасвецкі памешчыка» і «Аповесці пра тое, як пасварыўся Іван Іванавіч з Іванам Нічыпаравіч» Гогаль ўпершыню выступіў перад чытачамі як «паэт жыцця сапраўднай», як мастак, смела асьцерагае пачварнасць грамадскіх адносін прыгонніцкай Расіі. Смех Гогаля тварыў вялікае справа. Ён валодаў вялікай разбуральнай сілай. Ён знішчаў легенду пра непахіснасці феадальна-памешчыцкіх асноў, развенчвае створаны вакол іх арэол ўяўнага магутнасці, выстаўляў на «ўсенародныя вочы» усю мярзоту і безгрунтоўнасць сучаснага пісьменніку палітычнага рэжыму, тварыў суд над ім, будзіў веру ў магчымасць іншай, больш дасканалай рэчаіснасці.

Калі Гогаля папракалі ў тым, што ў «Рэвізору» ён сабраў адных толькі ашуканцаў і нягоднікаў і не супрацьпаставіў ім ні аднаго сумленнага чалавека, які мог бы для чытача стаць прыкладам, Гогаль адказваў, што роля гэтага сумленнага, высакароднага асобы гуляе ў яго смех: «Ні той смех, які спараджаецца часовай раздражняльна стью, жоўцевым, хваравітым размяшчэннем характару; не той таксама лёгкі смех, службовец для бяздзейнага раз цягі і забавы людзей; але той смех, які ўвесь излетает з светлай прыроды чалавека, — излетает з яе таму, што на дне яе заключаны вечна які б’е крыніца яго, які паглыбіў-ляет прадмет, прымушае выступіць ярка тое, што проскользну ло б, без пранікальная сілы якога дробязь і пустэча жыцці не спалохала б так чалавека «(«Тэатральны раз’езд пасля прадстаўлення новай камедыі «, 1842).

Пісьменнік-сатырык, звяртаючыся да «цені дробязяў», да «халодным, раздробленасць, паўсядзённым характарам», павінен валодаць тонкім пачуццём меры, мастацкім тактам, гарачай любоўю да прыроды. Ведаючы аб цяжкім, суровым ніве пісьменніка-сатырыка, Гогаль ўсё ж не адрокся ад яго і стаў ім, узяўшы дэвізам сваёй творчасці наступныя словы: «Хто ж, як не аўтар, павінен сказаць святую праўду!»

У «Рэвізору» Гогаль «сабраў у адну кучу ўсё благое ў Расіі», вывеў цэлую галерэю хабарнікаў, казнакрад, невукаў, дурняў, хлус і да т.п. У «Рэвізору» усё смешна: сам сюжэт, калі першая асоба горада прымае за рэвізора са сталіцы Пустамелі, чалавека «з незвычайнай лёгкасцю ў думках», ператварэнне Хлестакова з баязьлівага «елистратишки» у «генерала» (бо навакольныя прымаюць яго менавіта за генерала), сцэна хлусні Хлестакова, сцэна прызнанні ў каханні адразу двум дамам, і, вядома ж, развязка і нямая сцэна камедыі.

Выснова да 1 чале

Так з усяго сказанага можна зрабіць выснову, што неадпаведнасць з’яў жыцця тым патрабаванням, якім яны на самой справе павінны задавальняць, даходзіць да такой Сцёпу ні, што гаворка можа ісці толькі аб поўным іх адмаўленні. Мастакоў нік дасягае яго, выкрываючы ўнутраную супярэчлівасць раз апранаецца з’яў жыцця, шляхам гумару, і, даводзячы іх да мяжы недарэчнасці, пра нажая тым самым іх сутнасць. А сатырычны вобраз-гэта вобраз, да торый імкнецца да адмаўленьня адлюстраваных з’яў жыцця пу тым давядзення да мяжы камізму, недарэчнасці уласцівых ім у жыцці чорт.

Вялікі сатырык пачаў свой творчы шлях з апісання побыту, нораваў і звычаяў мілай яго сэрцу Украіны, паступова пераходзячы да апісання ўсёй велізарнай Русі. Нічога не выслізнула ад ўважлівага вочы мастака: ні пошласць і дармаедства памешчыкаў, ні подласць і нікчэмнасць абывацеляў. «Міргарад», «Арабескі», «Рэвізор», «Жаніцьба», «Нос», «Мёртвыя душы» — з’едлівая сатыра на існуючую рэчаіснасць. Гогаль стаў першым з рускіх пісьменнікаў, у творчасці якіх атрымалі найярчэйшыя адлюстраванне адмоўныя з’явы жыцця. Бялінскі называў Гогаля кіраўніком новай рэалістычнай школы: «З часам выхаду ў свет» Міргарад «і» Рэвізора «руская літаратура прыняла зусім новы напрамак». Крытык лічыў, што «дасканалая праўда жыцця ў аповесцях Гогаля цесна злучаецца з прастатой сэнсу. Ён не ліслівіць жыцця, але не паклёпнічае на яе; ён рады выставіць вонкі ўсё, што ёсць у ёй выдатнага, чалавечага, і ў той жа час не хавае ані і яе агіднасці «.

Станоўчым пачаткам ў творчасці Н. В. Гогаля, у якім увасобіўся высокі маральны і грамадскі ідэал пісьменніка, які ляжыць у аснове яго сатыры, стаў «смех», адзінае «сумленнае твар». Гэта быў смех, пісаў Гогаль, «які ўвесь излетает з светлай прыроды чалавека, таму што на дне яе заключаны вечна які б’е крыніца яго, які паглыбляе прадмет, прымушае выступіць ярка тое, што праслізнула б, без пранікальнай сілы якога дробязь і пустэча жыцці не спалохалі б так чалавека «[14,90].

Кіраўнік 2. Уплыў сатырычнага творчасці М. В. Гогаля на сатыру М.А. Булгакова

2.1 М. В. Гогаль як узор для творчага пераймання М.А. Булгакова

сатыра гогаль булгаков

Міхаіл Апанасавіч Булгакаў - мастак незвычайна праўдзівы і чулы. Нам, здаецца, ён бачыў далёка наперад, прадчуваючы ўсе няшчасці дзяржавы, якая складалася на яго вачах.

Сатырычная аповесць «Сабачае сэрца» — глыбокае філасофскае твор, калі ўдумацца сур’ёзна ў яго змест. Прафесар Піліп Піліпавіч ўявіў сябе падобна Богу, ён пераўтворыць зямное істота адно ў іншае, з мілага і ласкавага сабаку стварыў «двухногую пачвару» без усякага паняцці аб гонары, сумлення, удзячнасці. Дзякуючы Паліграф Полиграфовичу Шарыкава ўсё жыццё прафесара Праабражэнскага ўстала з ног на галаву. Шарыкаў, уявіўшы сябе чалавекам, уносіць у мернае і спакойнае жыццё прафесара дыскамфорт. Ён патрабуе ад «таткі» пакладзенай яму жылплошчы, прад’яўляючы дакументы «жыллёвага таварыства». Набудучы чалавечы аблічча, Шарыкаў нават паняцця не мае аб правілах паводзінаў у грамадстве. Ён ва ўсім капіюе свайго «настаўніка і настаўнікі» Швондера. Тут Булгакаў дае волю сваёй сатыры, здзекуючыся над тупасцю і высмейваючы абмежаванасць новай улады. «У спальні прымаць ежу, — загаварыў ён крыху прыдушаным голасам, — у назіральнай чытаць, у прыёмнай апранацца, апераваць у пакоі прыслугі, а ў сталовай аглядаць?! Вельмі магчыма, што Айседора Дункан так і робіць. Можа быць, яна ў кабінеце абедае, а трусаў рэжа ў ваннай. Можа быць. Але я не Айседора Дункан!!! — Раптам раўнуў ён, і барвова яго стала жоўтай. — Я буду абедаць у сталовай, а апераваць у аперацыйнай! — Казаў прафесар «.

Нязначныя, нікчэмныя людцы, воляй выпадку атрымалі ўладу, пачынаюць здзекавацца над сур’ёзнымі людзьмі, псуюць ім жыццё.

Так паступова з аб’екта сатыры прафесар Праабражэнскі становіцца выкрывальнікам панавальнага вакол хаосу. Ён кажа, што разруха ад таго, што замест працы людзі спяваюць. Калі ён замест аперацый пачне спяваць, у яго таксама пачнецца ў кватэры разруха. Прафесар упэўнены, што, калі людзі будуць займацца сваімі справамі, ніякай разрухі не будзе. Галоўная разруха ў галовах людзей, упэўнены Піліп Піліпавіч.

Сваю памылку прафесар выпраўляе, «перарабляючы» Шарыкава ў Шарыка. Швондеру і яго кампаніі ён тлумачыць:

— Навука яшчэ не ведае спосабу звяртаць звяроў у людзей. Вось я паспрабаваў, ды толькі няўдала, як бачыце. Пагаварыў і пачаў звяртацца ў першабытнае стан. Атавізм!

Так, гэта вострая сатыра на сацыялістычнае грамадства, у якім сцвярджалася права «кожнай кухаркі кіраваць дзяржавай». Доўгія гады імя М. А. Булгакава і яго творы заставаліся пад забаронай. Але любая «таямніца» калісьці становіцца явай. Так і настаў час, калі мы свабодна чытаем творы Булгакава, дзівімся яго геніяльнаму прадбачання, смяемся разам з пісьменнікам, але смех гэты не вясёлы і бесклапотны, а суровы і бичующий заганы, які дапамагае здабыць праўду.

Сатыра Булгакава падобна гогалеўскай і ён годна працягнуў яго традыцыі.

Ужо даволі доўгі час літаратуразнаўцы спрабуюць выявіць прычыны пераемнасці літаратурных традыцый, але адназначнага рашэння гэтай праблемы не знойдзена. Для нас важна тое, што дадзеная сувязь рэальна адчувальная — М. Шолохов пісаў: «Мы ўсе звязаныя пераемнасцю мастацкага мыслення і літаратурнымі традыцыямі» [7,32].

Абапіраючыся на біяграфічныя дадзеныя, мы можам выказаць здагадку, што падобным творчым узорам для М. А. Булгакова быў Н. В. Гогаля. Пра гэта сведчаць дадзеныя П. С. Попова, першага біёграфа М. А. Булгакова: «Міхаіл Апанасавіч з малалецтва аддаваўся чытанню і пісьменніцтву. Першае апавяданне «Прыгоды Святлана» быў ім напісаны, калі аўтару споўнілася ўсяго сем гадоў. Дзевяці гадоў Булгакаў зачытваўся Гогалем, — пісьменнікам, якога ён нязменна ставіў сабе за ўзор і любіў найбольшая з усіх класікаў рускай літаратуры «[15,98].

У дачыненні да М. А. Булгакову дакладнымі з’яўляюцца ацэнкі Б. Соколова: «…ёсць вельмі дакладная формула булгаковского творчасці - яго жыццёвым вопытам станавілася тое, што ён чытаў. Нават падзеі рэальнага жыцця, здзяйсняюцца на яго вачах, Булгакаў пасля прапускаў скрозь прызму літаратурнай традыцыі, а старыя літаратурныя вобразы мяняліся і пачыналі новае жыццё ў булгакаўскі творах, асветленыя новым святлом яго генія «. [6,52] І большую частку гэтых традыцыйных літаратурных вобразаў твораў М. А. Булгакова на наш погляд складаюць менавіта гогалеўскія вобразы.

Мы, як даследчыкі булгаковской прозы, бярэмся сцвярджаць, што менавіта Н. В. Гогаля быў для М. А. Булгакова тым «ідэальным узорам» прафесіянала, які неабходны любому творча адоранаму чалавеку для пераймання на пачатковай стадыі станаўлення свайго ўласнага творчага патэнцыялу.

Сапраўды, Гогаль — мысляр, Гогаль — мастак гуляе асноўную ролю ў фарміраванні і эвалюцыі Булгакава, ён жыве ў лістах пісьменніка, гутарках з блізкімі, сябрамі.

Уся проза Булгакава прымушае ўспамінаць гогалеўскую формулу: «чалавек такое дзівоснае істота, што ніколі не можа палічыць раптам ўсіх яго вартасцяў, і чым больш ўглядалася, тым больш з’яўляецца новых асаблівасцяў, і апісанне іх было б бясконца».

У лістах Булгакаў называе Гогаля «добра знаёмым чалавекам» і «вялікім настаўнікам».

Стаўленне да вялікаму рускаму пісьменніку не было ў Булгакава адназначным. Яго хвалявалі розныя бакі гогалеўскага спадчыны. Вызначыць характар ??і маштаб ўздзеяння Гогаля на Булгакава, значыць зразумець многае ў бачанні Булгакавым навакольнага яго рэчаіснасці, ўразумець некаторыя істотныя рысы яго творчасці. Гогаль для Булгакава — «факт асабістай біяграфіі». Гогаль заставаўся для яго пісьменнікам сучасным і надзённым, Булгакаў адчуваў у ім свайго саюзніка ў барацьбе з пошласцю, мяшчанскай абмежаванасцю, з адрадзілася з праху старога свету бюракратычнай руцінай.

«З пісьменнікаў аддаю перавагу Гогаля, з майго пункту гледжання, ніхто не можа з ім зраўняцца …» Так адказваў М.А. Булгакаў на пытанне свайго сябра і будучыні біёграфа Паўла Сяргеевіча Папова. Гэтыя пачуцці М. А. Булгаков пранёс праз усё сваё жыццё, праз усе свае творы. І нават у апошнія гады жыцця, калі Міхаіл Апанасавіч адчувае сябе зацкаваным, псіхічна нездаровым, і пачынае пісаць адно за іншым лісты ў адрас савецкага ўрада з просьбай дазволіць яму выезд за мяжу, нават у гэты цяжкі для сябе момант М. А. Булгаков звяртаецца да Гогалю і выкарыстоўвае ў адным з падобных лістоў шэраг фрагментаў з гогалеўскай «Аўтарскай споведзі» (разгорнуты эпіграф): «Чым далей, тым больш ўзмацнялася ўва мне жаданне быць пісьменнікам сучасным. Але я бачыў у той жа час, што адлюстроўваючы сучаснасць, нельга знаходзіцца ў то высока наладжаным і спакойным стане, якое неабходна для творы вялікага і стройнага працы.

Сапраўднае занадта жыва, занадта варушыць, занадта раздражняе; пяро пісьменніка неадчувальна пераходзіць у сатыру «[23,21].

Не абмяжоўваючыся аднымі біяграфічнымі фактамі, мы ў якасці доказу нашай гіпотэзы звернемся непасрэдна да творчасці М. А. Булгакова і тым яго «каранёў» якія ідуць, на наш погляд, непасрэдна ад Н. В. Гогаля.

2.2 Гоголевские «карані» ў творчасці Булгакава

Звернемся непасрэдна да булгаковского творчасці і паспрабуем выявіць тыя элементы паэтыкі, стылю, мовы, якія М. А. Булгаков запазычаў ў свайго настаўніка, гэта значыць тое, што мы назвалі гогалеўскіх «каранямі». Першыя ж з вядомых нам твораў Булгакава паказваюць, што гэта перавагу Гогаля не было незалежным ад уласнай яго творчай працы — наадварот, у ёй-то настойлівей за ўсё яно і сцвярджалася, станавілася фактам літаратурным. Яго раннія аповесці і апавяданні адкрыта арыентаваны на Гогаля.

У першае дзесяцігоддзе творчасці Булгакава захапляла фантастыка украінскіх і пецярбургскіх аповесцяў Гогаля, уласцівы яму рамантычны і рэалістычны гратэск. У 1922−1924 гадах, працуючы ў рэдакцыі газеты «Напярэдадні», Булгакаў выступае як бытописатель Масквы. З нумара ў нумар з працягам друкаваліся нарысы і фельетоны, дзе іронія і сарказм нярэдка саступалі месца лірыцы і аптымізму.

У верасні 1922 года ў «Напярэдадні» Булгакаў апублікаваў апавяданне «Прыгоды Чычыкава». Нарадзіўся аповяд як вострая непасрэдная рэакцыя пісьменніка на дзіўныя, з яго пункту гледжання, для рэвалюцыйнай краіны кантрасты: з аднаго боку, дарэшты збяднелага, змардаваны нядаўняй вайной і толькі што перажытым голадам працоўны люд, у тым ліку і працоўная інтэлігенцыя, з другога — непманы, сытыя, задаволеныя жыццём, часткай, быць можа, і патрэбныя рэспубліцы дзелавыя людзі, а часткай відавочныя ашуканцы і прайдзісветы.

Кантраст гэты Булгакаў бачыў не звонку, не з боку, а знутры, з уласнага галоднага і халоднага побыту. Так ён і пабудаваў аповяд.

«Прыгоды Чычыкава» адразу ж трактуюць рэчаіснасць праз характэрную метафару: «дзіўны сон … Быццам бы ў царстве ценяў, над уваходам у якое мігціць незгасальная лампада з надпісам:» Мёртвыя душы «, жартаўнік сатана адкрыў дзверы. Заварушылася мёртвае царства і пацягнулася з яго бясконцая чарада. І рушыла ўся чарада на Савецкую Русь, і адбыліся ў ёй тады дзівосныя здарэння «. [21,99]

У аповядзе адгадваецца захапленне Булгакава перад яркасцю характараў, створаных Гогалем, сакавітасць мовы, які Булгакавым-майстэрску «абыграны»: «Чычыкаў брудна лаяў Гогаля: Каб яму набегла, страшнейшы сыну, пад абодвума вачыма па бурбалкі ў капу велічынёй! Испакостил, збэсціць гэты рэпутацыю так, што няма куды носа паказаць. Бо калі даведаюцца, што я — Чычыкаў, натуральна, у два рахункі выкінуць, к чортавай матэрыю Ды яшчэ добра, як толькі выкінуць, а то яшчэ, захоўвай бог, на Лубянцы насидишься. А ўсё Гогаль, каб ні яму, ні яго радні … «

Булгакаў будуе фельетон, раскрываючы знаёмыя ўжо якасці гогалеўскіх герояў у новай абстаноўцы. Ён малюе сатырычную карціну «дзейнасці» прыватных прадпрымальнікаў, абкрадваюць маладая дзяржава, толькі станаўленні на ногі пасля грамадзянскай вайны. Пісьменнік стварае камічныя сітуацыі, выкліканыя новымі скарочанымі назвамі устаноў, да якіх яшчэ не прывыклі масквічы, ды і сам аўтар ставіцца з некаторым сумневам. Так, Чычыкаў бярэ ў арэнду прадпрыемства «Пампуш на Твербуле» і нажывае на ім мільярды. Пасля высветлілася, што такога прадпрыемства не існавала, а абрэвіятура азначае «Помнік Пушкіну на Цвярскім бульвары».

Прыёмы рэалістычнага гратэску Гогаля рэалізаваны і ў апісанні галавакружнай кар’еры Чычыкава, і ў тым, як апісана сцэна яго выкрыцця.

Несумненна, у Гогаля браў Булгакаў першыя ўрокі гратэску, якія ён не забываў і падчас працы над «Дьяволиадой». Каб гэта сцвярджэнне не заставалася галаслоўным, разбярэмся ў сутнасці гогалеўскага гратэску.

Пад гратэскам ў шырокім сэнсе варта разумець такую?? накіраванасць дзеянняў і палажэнняў, пры якіх ўвыдатняю якое-небудзь з’ява шляхам перамяшчэння плоскасцяў, у якіх гэта з’ява звычайна будуецца [4,98].

Атрымліваецца, такім чынам прайграванне вядомага з’явы «адхіляе» яго ў бок або камедыйнай плоскасці, ці, наадварот, трагічнай паглыбленасці. Чаму пачаткоўка разгортвацца тэма Гогаля вылілася ў форму менавіта камедыйнага гратэску? У сваёй аўтарскай споведзі Гогаль пісаў: «Прычына той весялосці, якую заўважылі ў першых творах маіх, — заключалася ў некаторай душэўнай патрэбы. На мяне прыходзілі прыпадкі нуды, якая адбывалася, можа быць, ад майго хваравітага стану. Каб забаўляць сябе самога, я прыдумляў сабе ўсе смешнае, што толькі мог выдумаць … Маладосць, падчас якой не прыходзяць на розум ніякія пытанні, падштурхоўвала … Вось паходжанне першых маіх твораў … «[28,136]

Такім чынам, па словах Гогаля, у перыяд напісання «Вечароў на хутары …» ім кіравала жаданне заглушыць тугу. Але ад чаго ж туга, як не з прычыны адсутнасці выхаду з скавальны зададзенасьці! А выхад трэба знайсці, і ён можа быць у трох кірунках: або азарэнне зададзенасьці (рэчаіснасці) святлом належнага, ці ўцёкі ад яе ў належнае, або, нарэшце такое скажэнне яе, калі яна перастае быць звыклай, разбурэнне і аднаўленне яе па сваёй волі. У гэтым апошнім выпадку мы і маем уцёкі ў гратэск. Зразумела, што яго і выкарыстаў Гогаль. Сапраўды, належнага у дадзеным ён яшчэ бачыць не мог; выратаванне ў мары было не магчыма для яго па яго натуры; таму Гогаль бярэ жыццё як гратэск і прытым камедыйны.

Можна зрабіць выснову: прычыны з’яўлення гратэску ў творчасці і Гогаля і Булгакава выкліканыя праблемамі ўнутранага парадку, «душэўнымі патрэбамі» — нудой, жаданнем выйсці з абмяжоўвалай невыноснай рэчаіснасці. Таксама ў Булгакава ў «Прыгоды Чычыкава» — камедыйны гратэск змяняецца сумам, тугой па неўладкаванага побыце: «ледзь было не выклаў у трубку ўсё каштарысныя здагадкі, якія даўно ўжо мучылі мяне», «звяў і прамармытаў», «пахмурныя бяссонныя ночы».

Разглядаючы сюжэт «Сарочынскага кірмашу» варта адзначыць, што апавяданні мужыка і кума ўяўляюць асноўную частку «Вечароў … «, і паколькі ў астатнім фабула дае рэалістычныя моманты, — спляценьне фантастычнага і рэальнага, з перавагай у бок 1. Стварае гратэск на зрушэнне планаў.

Тое ж спляценне фантастычнага («ажыўленне» гогалеўскіх герояў) і рэалістычнага (рэчаіснасць савецкай Масквы) з гратэскавых зрушэннем планаў мы знаходзім у булгаковской аповядзе «Прыгоды Чычыкава».

Параўнальны знешнія, сюжэтна-кампазіцыйныя дэталі «Сарочынскага кірмашу» і «Прыгоды Чычыкава». У Гогаля можна адзначыць перш за ўсё знешні гратэскавы момант — падзел на 13 кіраўнікоў («чортава лік»), якое разам з вобразам цыгана, надзеленага д’ябальскія характарыстыкамі (аб чым мы ўжо казалі вышэй), сведчыць аб умяшанні рыса. У Булгакава таксама аповяд пачынаецца з агульнай гратэскавай ўстаноўкі: апавяданне адштурхваецца ад апісання «царства ценяў» і выхадкі «жартаўніка сатаны».

Я.О. Зунделович звяртае ўвагу на значэнне эпіграфам у «Сарочынскага кірмашы», якое, на яго думку, большай часткай ацэначнага характару, і якія, з аднаго боку, выдаюць ўстаноўку аўтара, а з другога, кантрастуюць з утрыманнем кіраўнікоў (напрыклад, эпіграф да 10-й чале: «Цур Тобі, сатаныньско насланнё», забяспечаны заўвагай «з маларасейскім камедыі», але падзеі, апісаныя ў гэтай чале зусім не смешныя), што з’яўляецца абумоўленым агульным камедыйна-гратэскавых задумай аповесці. [45,137]

Прааналізуем эпіграф да «Прыгоды Чычыкава». Булгакаў выкарыстоўвае ўрывак з паэмы Гогаля «Мёртвыя душы» без прамога ўказання на гэта твор: «- Трымай, трымай, дурань! — Крычаў Чычыкаў Селифану. — Вось я цябе палаш! — Крычаў яка скакаў насустрач фельдъегерь, з вусамі ў аршын. — Не бачыш, лясун дзяры тваю душу, казённы экіпаж «. Мэта эпіграфа — чытацкае пазнаванне, рэмінісцэнцый гогалеўскай паэмы, гогалеўскіх герояў; намёк на яшчэ адно пачатак яшчэ адной авантуры. І між тым булгакаўскі эпіграф таксама стварае кантраст, неабходны гратэску — кантраст з рэальнай рэчаіснасцю, з бедамі самога аўтара, выказанымі ў канцы апавядання.

Характэрна, што і «Сарочынскі кірмаш» для Гогаля, і «Прыгоды Чычыкава» для Булгакава — былі першымі, так бы мовіць, «вучнёўскім» творамі. У наступных творах ў абодвух пісьменнікаў характар?? гратэску змяняецца. У «Іване Фёдаравічу Шпоньке і яго цётцы» Гогаля і «Дьяволиаде» Булгакава знікае той фантастычны план, на розных ўзаемаадносінах якога з рэалістычныя планам былі пабудаваныя аналізаваных вышэй творы. У гэтых аповесцях ўжо толькі адзін план — бытавой, рэалістычны, і гратэск развіваецца на матэрыяле канкрэтнай рэчаіснасці. І гэтая задача нашмат складаней, бо «пры пабудове рэалістычнага гратэску трэба, з аднаго боку, рабіць толькі лёгкія зрухі ў плане зададзенасьці, каб рэальнае заставалася рэальным, а з другога — з такіх лёгкіх зрухаў павінна ў выніку атрымацца вострая па зрушэнню з’яў карціна дадзенага «. [45,141]

ПоказатьСвернуть
Заполнить форму текущей работой