Лютаўская і Кастрычніцкая рэвалюцыі 1917 года

Тип работы:
Курсовая
Предмет:
История


Узнать стоимость

Детальная информация о работе

Выдержка из работы

ЗМЕСТ

УВОДЗІНЫ

1. Лютаўскай рэвалюцыі

1.1 Прычыны і перадумовы РЭВАЛЮЦЫІ: ЭКАНАМІЧНЫЯ, ПАЛІТЫЧНЫЯ, САЦЫЯЛЬНЫЯ

1.2 Рэвалюцыйныя падзеі ЛЮТАГА 1917 года ў Петраградзе

1.3 АДУКАЦЫЯ НОВЫХ ОРГАНАЎ УЛАДЫ

1.4 Адрачэнне МІКАЛАЯ II ад пасаду

1.5 Двоеўладдзе

1.6 НАЦЫЯНАЛЬНЫ ПЫТАННЕ ПАСЛЯ ЛЮТАГА

2. РАСІЯ вясной-летам 1917 ГОДА

2.1 ПАЛІТЫЧНЫЯ ПАРТЫІ ПАСЛЯ ЛЮТАГА

2.2 «Красавіцкі тэза»

2.3 Красавіцкі І Чэрвеньская Крызіс улады

2.4 Ліпеньскі Крызіс улады. ДЗЯРЖАЎНАЕ Нарада

2.5 выступленьня генерал Карнілава

3. КАСТРЫЧНІЦКАЯ РЭВАЛЮЦЫЯ

3.1 АПОШНІ этап крызісу ЎЛАДЫ

3.2 САЦЫЯЛЬНА-ЭКАНАМІЧНАЯ СІТУАЦЫЯ

3.3 ПАДРЫХТОЎКА І ПРАВЯДЗЕННЕ ўзброенага паўстання ў Петраградзе

3.4 II з’езд Саветаў. Дэкрэт аб СВЕЦЕ, ЎЛАДЫ І ЗЯМЛІ

3.5 УСТАЛЯВАННЕ НОВАЙ ЎЛАДЫ У МАСКВЕ І НА МЕСЦАХ

4. ВЕРСІЯ «НЯМЕЦКАГА ФІНАНСАВАННЯ» РЭВАЛЮЦЫІ

ЗАКЛЮЧЭННЕ

Спіс выкарыстанай літаратуры

УВОДЗІНЫ

Па сваёй сутнасці гісторыя Расіі з’яўляецца адной з самых багатых і разнастайных на падзеі ва ўсім свеце. Бо якая краіна, такая ў яе і гісторыя. Гэта пры тым, што яшчэ шмат чаго застаецца нявывучанымі, шмат што наогул невядома. Аднак пры ўсім велічы, гісторыя Расіі таксама адна з самых трагічных у свеце. У кожным перыядзе гісторыі нашай краіны адбываліся сумныя, часам цяжкія па сваіх наступствах, часам страшныя падзеі. Немалая колькасць такіх здарылася ў XX стагоддзі, асабліва ў першай яго палове, стагоддзі, які стаў цяжкім не толькі для нашай краіны, але практычна і для ўсёй Еўропы.

Змест тэмы дадзенай працы як раз ўяўляе сабой серыю трагічных падзей, якія адбыліся ў Расіі ў першай чвэрці XX стагоддзя, у 1917 годзе. Гэтымі падзеямі з’яўляюцца дзве рэвалюцыі (а таксама ўсе шматлікія з’явы, звязаныя з імі), якія здарыліся ў лютым і кастрычніку 1917 года і атрымалі ў часы Савецкага Саюза назвы буржуазна-дэмакратычнай і сацыялістычнай рэвалюцый адпаведна. Гэтыя падзеі адбыліся за даволі кароткі прамежак часу (па сутнасці, кастрычніцкая рэвалюцыя стала вынікам лютаўскай), але прынеслі ў краіну каласальныя змены, ажыццявілі радыкальны пераварот за ўсё, што стваралася да гэтага некалькімі стагоддзямі. Расійская імперыя перастала існаваць, і краіна пачала будавацца па-новаму.

Ацэнак ўсім гэтым падзеям існуе велізарная колькасць: для адных гэта нацыянальная катастрофа, якая прывяла да Грамадзянскай вайне і ўсталяванню ў Расіі таталітарнай сістэмы праўлення (альбо, наадварот, да гібелі Вялікай Расеі як імперыі); для іншых — найвялікшая прагрэсіўнае падзея ў гісторыі чалавецтва, які аказаў велізарны ўплыў на ўвесь свет, а Расіі дазволіла абраць некапіталістычным шлях развіцця, ліквідаваць феадальныя перажыткі і непасрэдна ў 1917 годзе хутчэй за які выратаваў яе ад катастрофы. Паміж гэтымі крайнімі кропкамі гледжання ёсць і мноства прамежкавых.

Таму мэтай і задачамі дадзенай працы адпаведна з’яўляецца неабходнасць разгледзець і апісаць асноўныя падзеі, звязаныя з гэтым перыядам; даць ім аб’ектыўную ацэнку і зрабіць высновы аб дадзеным перыядзе ў гісторыі Расіі і яго наступствах з пункту гледжання агульнай, распаўсюджанай версіі дзвюх рэвалюцый 1917 года.

1. Лютаўскай рэвалюцыі

1.1 ПРЫЧЫНЫ І ПЕРАДУМОВЫ РЭВАЛЮЦЫІ: ЭКАНАМІЧНЫЯ, ПАЛІТЫЧНЫЯ, САЦЫЯЛЬНЫЯ

лютаўская кастрычніцкая рэвалюцыя

Рэвалюцыя ў лютым 1917 года стала следствам сістэмнага крызісу расійскай імперскай дзяржаўнасці ў пачатку XX стагоддзя. Таксама важную ролю адыгрывала ня завяршэнне працэсу трансфармацыі Расійскай імперыі ў канстытуцыйную манархію еўрапейскага ўзору, працэс пачаты маніфестам 17 кастрычніка 1905 г., а менавіта: адсутнасць у грамадства магчымасці ўплываць на ўладу — абмежаванасць магчымасцяў Дзяржаўнай думы і непадкантрольнага ўрада (і ў той жа час абмежаванасць паўнамоцтваў урада). Натуральна узмацняўся крызіс імператарскай улады.

У гэтых умовах палітыка не магла выказваць інтарэсы не тое што большасці, але і колькі-небудзь значнай часткі насельніцтва, што і выклікала стыхійны незадаволенасць, а абмежаванні на публічнае выказванне пратэсту прывялі да радыкалізацыі нават парламенцкай апазіцыі.

Таксама Лютаўская рэвалюцыя з’явілася следствам няўдач рускага ўрада ў ходзе Першай сусветнай вайны. Але не вайна з’явілася прычынай ўсіх супярэчнасцяў, якія былі тады ў Расеі, вайна іх агаліла і паскорыла падзенне царызму. Вайна фарсіравала крызіс самадзяржаўнай ладу.

За 2,5 гады вайны ў Расеі змянілася 4 старшыні Савета міністраў, 6 міністраў унутраных спраў, 4 міністра ваенных спраў, 4 міністра юстыцыі, 4 міністра земляробства, 3 міністра замежных спраў. З міністраў, якія перажылі ў гэты перыяд «міністэрскую чахарду» можна адзначыць толькі дваіх: марскога — адмірала І.К. Грыгаровіча (1911−1917) і міністра фінансаў - П. Л. Барка (1914−1917).

лютаўская кастрычніцкая рэвалюцыя расія

Вайна ўразіла сістэму гаспадарчых сувязяў - перш за ўсё, паміж горадам і вёскай. У краіне абвастрылася становішча з харчаваннем, рашэнне аб увядзенні «продразверстка» не выправіла становішча. Кошты імкліва раслі (да канцы 1916 года — больш чым у тры разы ў параўнанні з даваенным часам), апярэджваючы рост даходаў насельніцтва. Вышэйшая дзяржаўная ўлада апынулася таксама дыскрэдытавана ланцугом скандалаў вакол Г. Е. Распуціна і яго акружэння, якіх называлі тады «цёмнымі сіламі». Да 1916 абурэнне распутинщиной дасягнула ўжо расійскіх узброеных сіл — як афіцэрства, так і ніжніх чыноў. Аднак, па многіх версіях, скандалы, звязаныя з Распуціным, маглі з’яўляцца чыстай вады фальсіфікацыямі. Але ўсё ж фатальныя памылкі цара ў спалучэнні з стратай даверу да царскай улады прывялі яе да палітычнай ізаляцыі, а наяўнасць актыўнай апазіцыі стварылі спрыяльную глебу для палітычнай рэвалюцыі. Шырока распаўсюдзіліся чуткі пра здраду, пракраліся на вяршыню ўлады; галоўнай здрадніцай грамадская думка лічыла імператрыцу Аляксандру Фёдараўну.

Мікалай II дасягнуў мяжы адчужэння не толькі ад расійскага грамадства ў цэлым, але і ад царквы і яе вышэйшага кіраўніцтва. Напярэдадні Лютаўскай рэвалюцыі нават заўсёды паслухмяны Сінод адмовіў у выпуску звароту да народу ў падтрымку цара і дынастыі.

За некалькі дзён да рэвалюцыі ў Расеі на фоне вострага харчовага крызісу паглыбіўся палітычны крызіс. Упершыню Дзяржаўная Дума выступіла з патрабаваннямі адстаўкі царскага ўрада, гэта патрабаванне было падтрымана Дзяржаўным Саветам.

Палітычны крызіс нарастаў. Ціск з боку аб’яднанай апазіцыі Імператару і яго ўраду ўзмацнялася. Усё гэта азначала набліжэнне радыкальных дзеянняў, у тым ліку і з боку народа.

1.2 РЭВАЛЮЦЫЙНЫЯ ПАДЗЕІ ЛЮТАГА 1917 ГОДА Ў ПЕТРАГРАДЗЕ

У пачатку 1917 грамадства стала выказваць сваю незадаволенасць існуючым становішчам у краіне ў адкрытай сілавы форме. Сітуацыя стала небяспечнай. Асабліва неспакойна было ў Петраградзе. Лютаўскія падзеі 1917 года ў сталіцы з’явіліся пачаткам рэвалюцыйнага руху. Чашу цярпення жыхароў перапоўнілі перабоі ў харчовым забеспячэнні. У некаторых раёнах горада людзі сталі граміць крамы і магазины. 18 лютага пачалася забастоўка на Путиловском заводзе. У адказ на патрабаванні павысіць заработную плату адміністрацыя абвясціла аб закрыцці вытворчасці. Больш за 30 тыс. рабочых апынуліся без сродкаў да існавання. Гэта рашэнне паслужыла падставай для масавых выступаў у сталіцы.

22 лютага Мікалай II з’яжджае з Петраграда ў Магілёў у Стаўку Вярхоўнага Галоўнакамандуючага расійскай арміяй у Першай сусветнай вайне.

Люты 23 калону дэманстрантаў ўзначалілі жанчыны, якія патрабавалі хлеба і вяртання мужчын з фронту.

25 лютага камандуючы Петраградскі вайскоўцам акругай генерал-лейтэнант C. C. Хабалов абвясціў насельніцтву горада аб сваім распараджэнні войскам здушыць выступу ў Петраградзе сілай зброі «для пасялення парадку ў сталіцы». У сувязі з гэтым эканамічныя забастоўкі перараслі ва ўсеагульную палітычную стачку, якая праходзіла пад лёзунгамі «Далоў царызм!», «Далоў вайну!». У ёй удзельнічалі больш за 300 тыс. чалавек.

У Петраградзе раздаліся першыя стрэлы:

* падпаручнік Фінляндскага палка застрэліў рабочага на люлькі заводзе Васільеўскім выспы;

* быў забіты прыстаў на Знаменская плошчы каля 3-х гадзін дня;

* параненыя полицмейстер і некалькі іншых паліцэйскіх чыноў. У жандараў кідалі ручныя гранаты, петарды і бутэлькі;

* Войскі праяўлялі пасіўнасць ў дачыненні да дзеянняў паліцыі;

* У дзявятай гадзіне вечара каля капліцы Гасцінага Двара стралялі з рэвальвера ў кавалерыйскі атрад вучэбнай каманды 9. Запаснога палка. У адказ на стрэлы з натоўпу кавалерысты спешыліся і адкрылі агонь паблізу Гасцінага двара па натоўпе, прычым апынуліся забітыя і параненыя.

25 лютага Мікалай II з Стаўкі ў Магілёве адправіў камандуючаму Петраградскі вайскоўцам акругай тэлеграму: «Загадваю заўтра ж спыніць у сталіцы беспарадкі!»

26 Люты Мікалай II на два месяцы распусціў Дзяржаўную думу. Вядомыя члены Дзярждумы, уключаючы кіраўнікоў аб’яднанай апазіцыі, прынялі рашэнне не падпарадкоўвацца указам цара аб роспуску і арганізавалі Часовы выканаўчы камітэт Дзяржаўнай Думы, іх дзеянні юрыдычна ўяўлялі сабой ўдзел у дзяржаўным перавароце і ўзброеным мецяжы. Старшыня Думы М. В. Родзянко ў сярэдзіне дня адправіў тэлеграму ў стаўку імператару Мікалаю II.

Тэлеграма Старшыні Дзяржаўнай думы М. В. Родзянко Мікалаю II 26 лютага 1917 г.

Палажэнне сур’ёзнае. У сталіцы — анархія. Урад паралізаваны. Транспарт харчавання і паліва прыйшоў у поўнае засмучэнне. Расце грамадскае незадаволенасць. На вуліцах адбываецца бязладная стральба. Часткі войскаў страляюць адзін у аднаго. Неабходна неадкладна даручыць асобе, якая карыстаецца даверам краіны, скласці новы ўрад. Марудзіць нельга. Малю Бога, каб у гэты гадзіну адказнасць не ўпала на венценосца.

Факты, панічна інтэрпрэтаваных ў тэлеграме М. В. Родзянко, не да канца адпавядалі сапраўднаму становішчу. А пра стральбу войскаў сябар у сябра наогул не было сведчанняў. Копіі тэлеграмы былі разасланыя М. В. Родзянко камандуючым франтамі з просьбаю падтрымаць перад царом гэты зварот старшыні Думы. Такім чынам, старшыня Дзяржаўнай Думы адкрыта далучаўся да дзяржаўнага перавароту і рабіў няўдалую спробу ўзначаліць яго.

Днём, 26 лютага, паўсталі салдаты чацвёртай роты запаснога батальёна лейб-гвардыі Паўлоўскага палка, абураныя рашэннем выкарыстоўваць іх для падаўлення дэманстрацый. Прыкладу паўлаўцы рушылі ўслед іншыя паліцы. Пачаўся масавы пераход салдат на бок рабочых.

На наступны дзень паўсталыя захапілі арсенал, вакзалы, найважнейшыя ўрадавыя ўстановы, рушылі да турмах «вызваляць сацыялістаў», усіх «пацярпелых ад царскага рэжыму». У канцы дня яны авалодалі Зімовым дворцом. 28 лютага загінула Адміралцейства. Царскія міністры былі арыштаваныя і заключаны ў Петрапаўлаўскую крэпасць.

1.3 АДУКАЦЫЯ НОВЫХ ОРГАНАЎ УЛАДЫ

Увечары 27 лютага п’яная ад свабодай натоўп сабралася ў Таўрычнага палаца. Ужо з раніцы тут знаходзіліся не падпарадкавалася царскага ўказу дэпутаты Дзяржаўнай думы. У гэты ж час у іншых памяшканнях Таўрычнага палаца засядалі вызваленыя з турмы рабочыя-актывісты, сябры сацыял-дэмакратычнай фракцыі Думы, прадстаўнікі левай інтэлігенцыі. Было вырашана, як і ў 1905 годзе, стварыць Петраградскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў. Старшынёй Выканаўчага камітэта Петраградскага Савета абралі лідэра сацыял-дэмакратычнай фракцыі Думы меншавікі Н.С. Чхеідзе, яго намеснікамі - трудовика А. Ф. Керанскага і меншавікі М.І. Скобелева. Большасць членаў Савета былі меншавікі і эсэрамі.

У ноч з 1 на 2 сакавіка 1917 года Часовы выканаўчы камітэт членаў Дзяржаўнай думы і Выканкам Петраградскага Савета дамовіліся аб адукацыі Часовага ўрада, які складаецца з лібералаў, але якая праводзiць у жыццё праграму, ухваленую Петраградскі Саветам. Яго ўзначаліў вядомы земскі дзеяч князь Г. Е. Львоў.

Пасаду міністра замежных спраў атрымаў лідэр кадэтаў II.Н. Милюков. Акцябрыстаў А.І. Гучков стаў ваенным і марскім міністрам. Адзіны прадстаўнік сацыялістаў А.Ф. Керанскі заняў крэсла міністра юстыцыі. Трэба было вырашыць пытанне аб лёсе манарха і манархіі.

1.4 АДРАЧЭННЕ МІКАЛАЯ II АД ПАСАДУ

Люты 28 Мікалай II выехаў з Стаўкі ў Царскае Сяло, але ўначы 1 сакавіку яму паведамілі, што бліжэйшыя чыгуначныя вузлы занятыя паўсталымі войскамі. Царскі цягнік павярнуў у Пскоў, дзе знаходзіўся штаб Паўночнага фронту.

У ноч з 1 на 2 сакавіка М. В. Родзянко перадаў галоўнакамандуючаму Паўночным фронтам генералу М. В. Рузском тэлеграфнае паведамленне. Ён прасіў пераканаць Мікалая II адрачыся ад прастола на карысць трынаццацігадовага сына Аляксея, а рэгентам прызначыць брата — вялікага князя Міхаіла Аляксандравіча. Усім галоўнакамандуючым франтамі і флатыліямі была накіравана тэлеграма з просьбай спешна выказаць сваё меркаванне па пытанні аб адрачэнні Мікалая. «Становішча, па-відаць, не дапускае іншага рашэння», — гаварылася ў тэлеграме. Гэтая фраза фактычна была падказкай таго адказу, які чакалі атрымаць: пагадзіцца з прапановай Родзянко.

Пазіцыя вышэйшых вайсковых чыноў патрэсла Мікалая II.2 сакавіка ў Пскове ў 23 гадзіны 40 хвілін у штабным вагоне імператарскага цягніка ў прысутнасці А.І. Гучкова, В.В. Шульгіна, камандуючага Паўночным фронтам генерала ад інфантэрыі М. В. Рузском і начальніка штаба Паўночнага фронту генерала ад інфантэрыі Ю.М. Данілава цар Мікалай II зрокся ад пасаду за сябе і свайго сына спадчынніка-цэсарэвіча Аляксея ў карысць малодшага роднага брата вялікага князя Міхаіла Аляксандравіча. Міхаіл не рызыкнуў ўступіць на трон, бо не меў ніякай рэальнай сілай, і 3 сакавіка перадаў усю ўладу Часоваму ўраду да склікання Устаноўчага сходу, якое павінна было вырашыць пытанне аб форме праўлення. Пры адкладванне ж пытання аб форме праўлення да Ўстаноўчага сходу вяртанне манархіі ня выключалася.

4 сакавіка ў газетах было апублікавана 2 маніфеста — Маніфест аб адрачэнні Мікалая II і Маніфест аб адрачэнні Міхаіла Аляксандравіча, а таксама Палітычная праграма першага Часовага ўрада.

З Маніфеста аб адрачэнні Мікалая II

У дні вялікай барацьбы з вонкавым ворагам, якія імкнуцца амаль тры гады заняволіць нашу радзіму, Госпаду Богу заўгодна было паслаў Расіі новае цяжкае выпрабаванне. Распачатыя ўнутраныя народныя хваляванні пагражаюць бядотнае адбіцца на далейшым вядзенні ўпартай вайны. Лёс Расіі. усё будучыню дарагога нашай Айчыны патрабуюць давядзення вайны ў што бы то ні стала да пераможнага канца. У гэтыя рашучыя дні ў жыцці Расіі почли мы абавязкам сумлення палегчыць народу нашаму цеснае яднанне і згуртаванне ўсіх сіл народных для хутчэйшага дасягнення перамогі і, у згодзе з Дзяржаўнай Думаю, прызналі мы за карысць адмовіцца ад Прастола Дзяржавы Расійскага і скласці з сябе Вярхоўную ўладу.

Расійская манархія фактычна спыніла сваё існаванне. Спачатку Мікалай II і члены яго сям'і знаходзіліся пад арыштам у Царскім Сяле, а ў жніўні 1917 года былі сасланыя ў Табольск.

А рэвалюцыйныя падзеі продолжались.3 сакавіка пачаліся забойствы афіцэраў у Гельсингфорсе, на Балтыйскім флоце. Былі па-зверску забітыя галоўны камандзір Кранштацкага порта адмірал Вирен, начальнік штаба Кранштацкага порта адмірал Бутаков.3 сакавіка быў забіты камандзір 2. Брыгады лінкораў адмірал Небольсин, 4 сакавіка — камандуючы Балтыйскім флотам адмірал Непенин (існуе версія, што яго забойства — адмірал быў забіты стрэлам у спіну — было здзейснена ня матросамі, а пераапранутых у матроскія бушлаты германскімі агентамі). Былі забітыя таксама камендант Свеаборгской крэпасці генерал-лейтэнант па флоту пратапоп, камандзіры першага і другога Кранштацкі флоцкіх экіпажаў капітаны першага рангу Стронский і Гірс, камандзір лінейнага карабля «Імператар Аляксандр II» капітан першага рангу Повалишин, камандзір крэйсера «Аўрора» капітан першага рангу М. І. Нікольскі і многія іншыя марскія і сухапутныя афіцэры.

Да 15 сакавіка Балтыйскі флот «страціў» 120 афіцэраў, з якіх 76 было забіта (у Гельсингфорсе — 45, у Кронштадте — 24, у Рэвелі - 5 і ў Петраградзе — 2). У Кронштадте, акрамя таго, было забіта не менш за 12 афіцэраў сухапутнага гарнізона. Чатыры афіцэра скончылі жыццё самагубствам, і 11 зніклі без вестак. Усяго, такім чынам, загінула больш за 100 чалавек.

1.5 ДВОЕЎЛАДДЗЕ

У Расеі склалася своеасаблівая палітычная сітуацыя. Адначасова існавалі два органа ўлады — Часовы ўрад і Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў. Такім чынам, у краіне існавала двоевластие.1 сакавіка 1917 года Петраградскі Савет выдаў загад № 1 па гарнізону Петраградскага ваеннай акругі. Ствараліся выбарныя салдацкія камітэты. Зброя перадавалася ў іх распараджэнне. Усе воінскія падраздзяленні былі абавязаныя падпарадкоўвацца палітычным патрабаванням Савета. Загад раўняў ў правах салдат і афіцэраў і адмяняў традыцыйныя формы вайсковай дысцыпліны (ўставанне ў фронт, абавязковае адданьне гонару па-за службай, зварот афіцэраў да салдат на «ты»).

3 сакавіка 1917 года была апублікаваная ўзгодненая з Петраградскі Саветам дэкларацыя Часовага ўрада.

З дэкларацыі Часовага ўрада

1) Поўная і неадкладная амністыя па ўсіх справах палітычным і рэлігійным, у тым ліку: тэрарыстычным замаху, ваенным паўстанняў і аграрных злачынстваў і г. д.

2) Свабода слова, друку, саюзаў, сходаў і стачак з распаўсюджваннем палітычных свабодаў на вайскоўцаў.

3) Адмена ўсіх саслоўных, веравызнаўчай і нацыянальных абмежаванняў.

4) Неадкладная падрыхтоўка да скліканню на пачатках ўсеагульнага, роўнага, тайнага і прамога галасавання Ўстаноўчага сходу, які ўсталюе форму праўлення і канстытуцыю краіны.

6) Выбары ў органы мясцовага самакіравання на аснове ўсеагульнага, прамога, роўнага і тайнага галасавання.

6 сакавіка ўрад у звароце да грамадзянаў Расеі падкрэсліла: краіна будзе весці вайну да пераможнага канца, і выконваць усе узятыя ёю міжнародныя абавязацельствы. Курс на працяг вайны вызначаў і яго сацыяльна-эканамічную палітыку. Урад лічыла магчымымі толькі такія меры, якія не зніжалі б абараназдольнасці краіны. Менавіта таму быў адхілены праект закона аб увядзенні васьмігадзіннага працоўнага дня. Петраградскім Савету давялося падпісваць ўласнае пагадненне з Петраградскі грамадствам фабрыкантаў і заводчыкаў аб увядзенні на прадпрыемствах горада васьмігадзіннага працоўнага дня.

Па гэтай жа прычыне Часовы ўрад да склікання Устаноўчага сходу адклала вырашэнне пытанняў аб зямлі, аб нацыянальна-дзяржаўным прыладзе краіны. Саветы гэтыя рашэнні падтрымалі. Шырокамаштабны профіль зямлі, лічылі яны, прывядзе да дэзарганізацыі фронту: сяляне, апранутыя ў салдацкія шынялі, не змірацца, што ён пройдзе без іх удзелу.

Для барацьбы з харчовым крызісам у сакавіку 1917 года было выдадзена пастанова аб дзяржаўнай гандлёвай манаполіі на хлеб. У красавіку ўрад ўзаконіла ўзніклі на прадпрыемствах фабрычна-завадскія камітэты, ажыццяўлялыя «працоўны кантроль» над вытворчасцю.

1.6 НАЦЫЯНАЛЬНЫ ПЫТАННЕ ПАСЛЯ ЛЮТАГА

Пасля Лютаўскай рэвалюцыі актывізавалі сваю дзейнасць нацыянальныя руху, набывала палітычную вагу нацыянальная эліта. Ва ўмовах свабоды яна імкнулася да палітычнай самастойнасці. Часовы ўрад выступала за захаванне адзінства Расійскага дзяржавы на аснове прадастаўлення ўсім жыхарам краіны роўных грамадзянскіх правоў і свабодаў.

У сакавіку ўрад выпусціла зварот «Да палякам», у якім абяцала ў будучыні падаць Польшчы незалежнасць. Была адноўлена аўтаномія Фінляндыі, але ўрад рэзка асудзіла ўзмацніліся ў краіне настрою да поўнай незалежнасці. Калі ў ліпені 1917 года парламент Фінляндыі прыняў «закон аб уладзе», які абвясціў пераход заканадаўчай і выканаўчай улады на тэрыторыі Фінляндыі да сойму, па загадзе Часовага ўрада мяцежны сойм быў акружаны войскамі і распушчаны. У Кіеве на пасяджэнні прадстаўнікоў шэрагу сацыялістычных партый 4 сакавіку 1917 года было прынята рашэнне ўтварыць уласны орган улады — Цэнтральную раду, якая ў чэрвені 1917 гады абвясціла аўтаномію Украіны. У Мінску на з’ездзе буржуазных і нацыянальных партый і арганізацый у ліпені была ўтворана Беларуская рада. Яе кіраўнікі сталі дамагацца прадастаўлення Беларусі аўтаноміі ў рамках Расійскай рэспублікі.

Эканамічны і сацыяльна-палітычны крызіс, выкліканы вайной, прывёў Расею да рэвалюцыі. Манархія ўпала. Ва ўлады апынуліся лібералы і умераныя сацыялісты, якія абвясцілі сваімі галоўнымі мэтамі дэмакратызацыю краіны і давядзенне вайны да пераможнага канца. Рашэнне нацыянальнага і асноўных сацыяльна-эканамічных пытанняў было адкладзена да склікання Устаноўчага сходу, якое павінна было заканадаўча зацвердзіць новую сістэму ўлады.

2. РАСІЯ ВЯСНОЙ-ЛЕТАМ 1917 ГОДА

2.1 ПАЛІТЫЧНЫЯ ПАРТЫІ ПАСЛЯ ЛЮТАГА

Лютаўская рэвалюцыя многае змяніла ў расстаноўцы палітычных сіл. Пасля адрачэння ад пасаду Мікалая II спынілі сваю дзейнасць манархічныя партыі. Не здолелі знайсці сябе ў новых умовах і акцябрыстаў.

Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя з галоўнай апазіцыйнай сілы ператварыліся ў кіруючую партыю. Кадэты сталі прытрымлівацца іншых поглядаў, якія адрозніваліся ад першапачатковых. Вясной 1917 года яны выказаліся за ўсталяванне ў Расіі рэспублікі і нават за супрацоўніцтва з сацыялістычнымі партыямі.

Выйшлі з падполля сацыялістычныя партыі. Іх уплыў ўзрасла. Вясной 1917 года колькасць меньшевистских груп і арганізацый дасягнула 100 тыс. чалавек. Іх лідэры былі ініцыятарамі стварэння Петраградскага Савета. Яны ўзначалілі і яго Выканаўчы камітэт. Яшчэ хутчэй раслі шэрагі партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў (у сакавіку больш за 500 тыс. членаў), яны мелі самую буйную фракцыю ў Петраградскім Савеце. Але эсэры саступілі кіруючую ролю меншавікоў. Яны адмовіліся ад некаторых палажэнняў сваёй праграмы.

Меншавікі і эсэры лічылі, што Расія яшчэ не гатовая да сацыялізму. Краіна, на іх думку, не дасягнула высокага ўзроўню развіцця прамысловай вытворчасці, культурны ўзровень народа нізкі, пралетарыят не складае большасці насельніцтва. Рэвалюцыя заклікана завяршыць буржуазна-дэмакратычныя пераўтварэнні. Ўзначальваць іх павінна ліберальная буржуазія. Вось чаму лідэры Саветаў і перадалі ўладу Часоваму ўраду. Задачу Саветаў яны бачылі ў кантролі за дзейнасцю ўрада і ў ціску на яго, калі яе адхілялі ад дэмакратычнага курсу. Меншавікі і эсэры прызнавалі, што ліберальныя дзеячы маюць некаторы досвед дзяржаўнага кіравання. Яны былі ўпэўненыя, што толькі саюз усіх палітычных сілаў, якія стаяць на пазіцыях дэмакратыі, ці зможа прадухіліць грамадзянскую вайну і аднаўленне манархіі.

Бальшавікі не прынялі актыўнага ўдзелу ў лютаўскіх падзеях. Многія кіраўнікі партыі знаходзіліся ў турмах і эміграцыі. У РСДРП (б) складалася не больш за 24 тыс. членаў, у Петраградзе бальшавікоў было некалькі сотняў чалавек. У іх была невялікая фракцыя ў Петраградскім савеце, якая ў цэлым падзяляла пазіцыі меншавікоў і эсэраў ў адносінах да Часовага ўраду. Сітуацыя змянілася ў красавіку 1917 года.

2.2 «Красавіцкі тэза»

3 красавіка 1917 г. з Цюрыха ў Петраград праз тэрыторыю Нямеччыны ў спецыяльным «пламбаваць» вагоне вярнулася група сацыял-дэмакратаў на чале з лідэрам бальшавікоў У.І. Ульянавым (Леніным). У сваёй прамове на Фінляндскім вакзале ён высунуў новую праграму дзеянняў, накіраваную на захоп улады ў краіне. А 4 Красавік Ленін выступіў са сталымі знакамітымі «Красавіцкая тэзісамі». Ён сцвярджаў, што:

1) палітыка Часовага ўрада не адпавядае чаканням народа. Яно не зможа даць краіне ні неадкладнага свету, ні зямлі. Папулярнасць кадэтаў і акцябрыстаў будзе імкліва падаць;

2) вырашыць вострыя праблемы можна, але пры адной умове — ліквідаваць двоеўладдзе і перадаць усю паўнату дзяржаўнай улады Саветам;

3) меньшевистско-эсэраўскіх лідэры Саветаў не змогуць хутка вырашыць пытанні аб свеце і зямлі. Гэта прывядзе да падзення іх уплыву, і бальшавікі змогуць пачаць кампанію па пераабранні ў Саветы, каб правесці туды сваіх прадстаўнікоў.

Усяго ў гэтых тэзісах ўтрымлівалася 10 пунктаў. «Красавіцкія тэзісы» ўтрымлівалі праграму мірнага пераходу ўлады да бальшавікоў. Яна ўвасобілася ў лозунгах «Ніякай падтрымкі Часоваму ўраду!», «Уся ўлада Саветам!». Ленін заклікаў перайсці да новага этапу рэвалюцыі - сацыялістычнаму, які дасць «ўлада ў рукі пралетарыяту і найбеднага сялянства». Узначаліць гэты працэс, меркаваў ён, павінна бальшавіцкая партыя.

2.3 КРАСАВІЦКІ І ЧЭРВЕНЬСКАЯ КРЫЗІС УЛАДЫ

18 Красавіка міністр замежных спраў П. Н. Милюков звярнуўся да ўрадаў саюзных дзяржаў.

З ноты Часовага ўрада

Прасякнутыя. новым духам вызваленай дэмакратыі заявы Часовага ўрада, зразумела, не могуць падаць ні найменшай падставы думаць, што здзейснілі пераварот пацягнуў за сабой паслабленне ролі Расеі ў агульнай саюзнай барацьбе. Цалкам наадварот, ўсенароднае імкненне давесці сусветную вайну да рашучай перамогі толькі ўзмацніўся дзякуючы свядомасці агульнай адказнасці ўсіх і кожнага.

У адказ на ноту Милюкова ў Петраградзе, Маскве і іншых гарадах прайшлі масавыя антываенныя дэманстрацыі. Пад націскам Петраградскага Савета Милюков і ваенны міністр Гучков былі вымушаныя сысці ў адстаўку. Адбыўся першы — красавіцкі - крызіс Часовага ўрада. Лідэры кадэтаў і акцябрыстаў прапанавалі меншавікоў і эсерам ўвайсці ў склад урада.

Пасля працяглых перамоваў 5 мая 1917 года было дасягнута пагадненне аб кааліцыі ўрадзе. У яго ўвайшлі 10 міністраў, якія прадстаўлялі буржуазныя партыі, і 6 міністраў-сацыялістаў. Лідэр эсэраў В.М. Чарноў атрымаў пасаду міністра земляробства. А.Ф. Керанскі перамясціўся ў крэсла ваеннага і марскога міністра.

3 чэрвеня 1917 года адкрыўся I Усерасійскі з’езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў. Меншавікі і эсэры мелі на ім вырашальным большасцю. Яны пераважалі і ў новым кіруючым органе Саветаў - Усерасійскім цэнтральным выканаўчым камітэце (ВЦВК). Дэлегаты прынялі пастанову аб даверы Часоваму ўраду. Лідэр меншавікоў І.Г. Цэрэтэлі сцвярджаў, што ў Расіі няма партыі, якая гатовая ўзяць уладу ў свае рукі. У адказ Ленін заявіў, што такая партыя ёсць — гэта бальшавікі.

На 18 чэрвеня была прызначаная масавая дэманстрацыя ў падтрымку рашэнняў з’езду. Бальшавікі заклікалі сваіх прыхільнікаў прыняць у ёй удзел, але пад сваімі лозунгамі. Галоўным быў лозунг «Уся ўлада Саветам!». У грандыёзнай маніфестацыі удзельнічала звыш 400 тыс. чалавек. Насуперак чаканням лідэраў з’езду дэманстранты неслі ў асноўным плакаты з бальшавіцкімі патрабаваннямі. Масавыя антыўрадавыя дэманстрацыі прайшлі таксама ў Маскве, Харкаве, Цверы, Ніжнім Ноўгарадзе, Мінску і іншых гарадах. У краіне выліўся другі - чэрвеньскі - палітычны крызіс.

Урад паспрабавала выйсці з яго, пачаўшы даўно рыхтавалася наступ на фронце. Ваенны поспех быў прызваны збіць хвалю незадаволенасці. Аднак наступ войскаў Паўднёва-Заходняга фронту неўзабаве захлынулася.

2.4 ЛІПЕНЬСКІ КРЫЗІС УЛАДЫ. ДЗЯРЖАЎНАЕ НАРАДА

4 ліпеня ў Петраградзе пад бальшавіцкімі лозунгамі «Уся ўлада Саветам!» і «Далоў міністраў-капіталістаў!» прайшла амаль паўмільёна дэманстрацыя. Напярэдадні ў некаторых вайсковых камітэтах гучалі

заклікі да ўзброенага звяржэння Часовага ўрада, рэквізіцыі прадпрыемстваў, банкаў, складоў, магазінаў. У некаторых раёнах горада адбыліся сутыкненні, былі забітыя і параненыя.

5 Ліпеня Часовы ўрад пры падтрымцы Выканкама Петраградскага Савета ўзяло сітуацыю пад свой кантроль. У горад прыбылі воінскія часткі з фронту. Дэманстранты былі рассеяны. Бальшавікоў абвінавацілі ў спробе ўзброенага звяржэння ўлады і ў сувязях з германскага генштаба. Былі арыштаваныя некаторыя кіраўнікі партыі. Ленін схаваўся ў Фінляндыі.

Правадыр бальшавікоў прыйшоў да высновы, што Саветы капітулявалі перад Часовым урадам, контррэвалюцыя перамагла, двоеўладдзе скончылася. Ён запатрабаваў зняць лозунг «Уся ўлада Саветам!».

24 ліпеня быў абвешчаны склад другога кааліцыйнага Часовага ўрада. У яго ўвайшлі 7 ўмераных сацыялістаў і 8 міністраў кадэцкай арыентацыі. Міністрам-старшынёй і ваенным міністрам стаў Керанскі.

Задача складалася ў тым, каб з’яднаць падтрымлівалі ўрад сілы і прадухіліць спаўзанне краіны ў Грамадзянскую вайну. Керанскі заявіў аб скліканні ў Маскве Дзяржаўнага нарады з удзелам прадстаўнікоў арміі, вядучых палітычных і грамадскіх арганізацый, дэпутатаў усіх Дзяржаўных дум. Бальшавікі нараду байкатавалі і арганізавалі ў дзень яго адкрыцця, 12 жніўня, паралізаваўшы Маскву страйк.

Большасць дэлегатаў нарады казалі аб неабходнасці пакончыць з беспарадкамі. Апладысментамі была сустрэтая гаворка генерала Л.Р. Карнілава, які змяніў у канцы ліпеня 1917 года генерала А. А. Брусилова на пасадзе Вярхоўнага галоўнакамандуючага рускай арміяй у Першай сусветнай вайне. У сваёй прамове Карнілаў вызначыў неадкладныя і рашучыя меры для навядзення дысцыпліны на фронце і ў тыле.

2.5 ВЫСТУПЛЕНЬНЯ ГЕНЕРАЛ КАРНІЛАВА

23 жніўня ў Стаўку да Карнілаву прыбыў кіраўнік ваенным міністэрствам Б. В. Савинков (былы кіраўнік Баявы арганізацыі эсэраў). Ён заявіў пра гатоўнасць Часовага ўрада да рашучых мер, у ходзе якіх могуць узнікнуць беспарадкі, падбухтораныя бальшавікамі. Было вырашана падцягнуць да Петраградзе 3. Конны корпус і некаторыя іншыя часткі.

Але калі корпус генерала А. М. Крымова быў прыведзены ў рух, Керанскі спалохаўся, што ваенныя аддадуць перавагу ўбачыць на пасадзе дыктатара не яго, а Корнилова. 27 жніўня ён абвясціў Карнілава здраднікам, нібыта запатрабаваў перадаць яму ўсю паўнату ўлады, і зрушыў яго з пасады Вярхоўнага галоўнакамандуючага. Карнілаў падпарадкавацца адмовіўся і загадаў войскам генерала Крымова рухацца на Петраград.

З заклікі генерала Карнілава. Жнівень. 1917

Вялікая радзіма наша памірае. Блізкі гадзіну яе скону. Вымушаны выступіць адкрыта, я, генерал Карнілаў, заяўляю, што Часовы ўрад пад ціскам большасці Саветаў дзейнічае ў поўнай згодзе з планамі германскага генеральнага штаба і адначасова з маючай адбыцца высадкай варожых сіл на рыжскім ўзбярэжжа, забівае войска і трасе краіну ўнутры. Я, генерал Карнілаў. заяўляю. што мне асабіста нічога не трэба, акрамя захавання Вялікай Расеі, і клянуся давесці народ — шляхам перамогі над ворагам — да Ўстаноўчага сходу, на якім ён сам вырашыць свае лёсы і абярэ ўклад новай дзяржаўнай жыцця.

Становішча ў сталіцы была вельмі напружанай. Да вечара жніўня 27 УЦВК Саветаў стварыў надзвычайны орган — Камітэт народнай барацьбы з контррэвалюцыяй. У Камітэт увайшлі і прадстаўнікі бальшавікоў. Яны мабілізавалі на барацьбу з Карнілавым да 40 тыс. чалавек. Ўзбройваліся працоўныя дружыны і атрады Чырвонай гвардыі. На дапамогу Петраградскім гарнізону прыбытку тысячы рэвалюцыйна настроеных матросаў і салдат, у войскі генерала Крымова былі пасланыя сотні агітатараў. Чыгуначнікі разбіралі шляху, заганялі эшалоны з корниловцами ў тупики. 30 жніўня практычна без адзінага стрэлу войскі Карнілава былі спыненыя. Крымам застрэліўся, Карнілаў быў арыштаваны і адпраўлены ў турму.

1 Верасень 1917 года Керанскі абвясціў аб стварэнні Дырэкторыі («Савета пяці») для аператыўнага кіраўніцтва краінай у перыяд крызісу.

З пастановы Часовага ўрада

ад 1 Верасень 1917

Мяцеж генерала Карнілава падаўлены. Але вялікая смута, занесеная ім у шэрагі арміі і краіны. Лічачы патрэбным пакласці мяжа цяперашняй нявызначанасці дзяржаўнага ладу, памятаючы аднадушнае і захопленае прызнанне рэспубліканскай ідэі, якое адбілася на. Дзяржаўным нарадзе, Часовы ўрад аб’яўляе, што дзяржаўны парадак, якім кіруецца Расійскае дзяржава, ёсць парадак рэспубліканскі, і абвяшчае Расійскую Рэспубліку.

Такім чынам, Урад абвясціла Расею рэспублікай, не дачакаўшыся ніякага Ўстаноўчага сходу. Прыхільнасць Часовага ўрада ідэі працягу вайны выклікала шырокае незадаволенасць народа. З мая 1917 года Часовы ўрад стала кааліцыйным. Аднак і яму не ўдалося стабілізаваць становішча ў краіне. У гэтых умовах была зроблена спроба ўстанаўлення ў краіне ваеннай дыктатуры. Яна скончылася няўдачай.

3. КАСТРЫЧНІЦКАЯ РЭВАЛЮЦЫЯ

3.1 АПОШНІ ЭТАП КРЫЗІСУ ЎЛАДЫ

З пачаткам восені лідэры меншавікоў і эсэраў, разам з бальшавікамі якія выступілі супраць Карнілава, павінны былі вырашыць, з кім супрацоўнічаць — з кадэтамі ці большевиками. 14 верасня сабралася Дэмакратычнае нараду. Сярод дэлегатаў, якія заявілі аб сваёй партыйнай прыналежнасці, былі 532 эсэра, 172 меншавікі і 134 бальшавіка. Пасля доўгіх дыскусій нязначным большасцю галасоў была ўхваленая кааліцыя з кадэтамі. У 3. Кааліцыйны ўрад увайшлі 6 кадэтаў, 1 эсэр, 3 меншавікі, 2 трудовика, 1 незалежны прадстаўнік і 2 вайскоўцаў. Міністрам-старшынёй і Вярхоўным галоўнакамандуючым стаў Керанскі. Новы ўрад не змагло вырашыць пытанні аб свеце і аб зямлі. Зацягваўся скліканне Устаноўчага сходу.

3.2 САЦЫЯЛЬНА-ЭКАНАМІЧНАЯ СІТУАЦЫЯ

Вайна працягвалася. Яе ўплыў на эканоміку краіны і на становішча народа было самым згубным. На яе патрэбы ішло больш за 80% дзяржаўных выдаткаў. З-за недахопу паліва і сыравіны ўвосень 1917 года зачыніліся больш за 800 прадпрыемстваў. Выпуск прамысловай прадукцыі за год скараціўся амаль на 36%. У засмучэнне прыйшоў чыгуначны транспарт. Гарады выпрабоўвалі востры недахоп харчавання. У траўні - чэрвені былі ўведзеныя прадуктовыя карткі. З гандлю зніклі асноўныя спажывецкія тавары. У канцы жніўня хлебны паёк ў Маскве і Петраградзе быў скарочаны да 200 грамаў у дзень. Часовы ўрад працягваў выпускаць папяровыя грошы. Не падмацаваныя таварамі, яны хутка абясцэньваліся. У кастрычніку 1917 года адзін рубель каштаваў усяго шэсць даваенных капеек. Цэны на хлеб выраслі ў 16 разоў, на бульбу — у 20 разоў, на цукровы пясок — у 27 разоў.

Незадаволенасць расло. Агульная колькасць страйкоўцаў ў верасні-кастрычніку склала 2,5 млн. чалавек — амаль у 8 разоў больш, чым вясной. Сяляне захоплівалі памешчыцкія землі, грамілі сядзібы, не падпарадкоўваліся уладам.

Крытычным было становішча на фронце: нярэдкія з’явай было непадпарадкаванне загаду, братанне з супернікам, дэзертырства. Немцы захапілі Моонзундские выспы, адціснулі Балтыйскі флот у Фінскі заліў. Пагроза Петраградзе станавілася ўсё больш рэальнай.

3.3 ПАДРЫХТОЎКА І ПРАВЯДЗЕННЕ ЎЗБРОЕНАГА ПАЎСТАННЯ Ў ПЕТРАГРАДЗЕ

У такой абстаноўцы бальшавікі з іх зразумелымі, даходліва лозунгамі - улада Саветам, мір народам, зямлю сялянам, заводы і фабрыкі рабочым — набывалі ўсё большую папулярнасць у масах. Шэрагі партыі імкліва раслі. У самым пачатку верасня 1917 года прайшлі давыбары ў Петраградскі Савет. Бальшавікі атрымалі ў ім большасць. Старшынёй Выканкама Петраградскага Савета быў абраны Л. Д. Троцкий.5 верасня бальшавікі атрымалі большасць у Маскоўскім Савеце.

У агітацыйным арсенале бальшавікоў зноў з’явіўся лозунг «Уся ўлада Саветам!». Які знаходзіўся на нелегальным становішчы Ленін у лістах ў ЦК партыі запатрабаваў паставіць «на чаргу дня. Ўзброенае паўстанне ў Піцеры і Маскве (з вобласцю), заваёва ўлады, звяржэнне ўрада».

10 кастрычніка, вярнуўшыся ў Петраград, Ленін правёў таемнае пасяджэнне ЦК. За ленінскую рэзалюцыю аб ўзброеным паўстанні прагаласавала 10 з 12 прысутных. Супраць курсу на ўзброенае паўстанне выступіў Л.Б. Каменеў, яго падтрымаў Г. Е. Зіноўеў. Яны лічылі, што ў рэвалюцыі яшчэ недастаткова сіл, ўзяцце ўлады бальшавікамі заўчасна, пытанне аб уладзе павінна вырашыць Устаноўчы сход.

12 кастрычнік 1917 г. пры Петраградскім Савеце быў створаны Ваенна-рэвалюцыйны камітэт (ВРК) — штаб па падрыхтоўцы паўстання. У яго, акрамя бальшавікоў, увайшлі прадстаўнікі левага крыла эсэраўскіх партыі. Фактычным кіраўніком ВРК стаў Л. Д. Троцкий. 22 кастрычніка ВРК накіраваў сваіх прадстаўнікоў ва ўсе воінскія часткі Петраградскага гарнізона. Лепшыя бальшавіцкія прамоўцы праводзілі мітынгі ва ўсіх раёнах горада.

24 кастрычніка па распараджэнні ўрада атрад міліцыі і юнкераў закрыў друкарню, дзе друкавалася бальшавіцкая газета «Працоўны шлях». На пасяджэнні Часовага ўрада быў пастаўлены пытанне аб арышце членаў ВРК (яшчэ раней міністр юстыцыі выдаў загад аб арышце Леніна). Бальшавікі расцанілі гэтыя меры як пачатак «контррэвалюцыйнага змовы». ВРК разаслаў ва ўсе паліцы Петраградскага гарнізона і суда Балтыйскага флоту «Загад № 1» аб прывядзенні салдат і матросаў ў баявую гатоўнасць. У той жа дзень ўзброеныя атрады Чырвонай гвардыі і салдат Петраграда пачалі захопліваць масты, пошту, тэлеграф, вакзалы. Супраціву не было. Да раніцы 25 кастрычніка сталіца, за выключэннем Зімовага палаца, апынулася ў руках паўстанцаў. Ваенна-рэвалюцыйны камітэт у звароце «Да грамадзянам Расіі» абвясціў аб узяцці улады. У 21 г 40 мін па сігнале з крэйсера «Аўрора» (ёсць версія, што ніякага стрэлу з «Аўроры» не было, ці ён быў выраблены ўхаластую) пачаўся штурм Зімняга палаца, абараняць які засталіся невялікі юнкерскае атрад і добраахвотніцкай жаночы батальён. Але і тут рэвалюцыянеры не атрымалі ніякага жорсткага супраціву. Такім чынам, У ноч на 26 кастрычніка Зімовы быў спакойна заняты сіламі ВРК. Керанскі яшчэ да штурму здолеў выехаць на фронт. Астатнія члены Часовага ўрада былі арыштаваныя.

У адрозненне ад Лютаўскай рэвалюцыі, якая ўспыхнула стыхійна, новае выступленне рыхтавалася бальшавікамі вельмі старанна, і пра гэта ведалі ўсе палітычныя сілы. На вуліцах горада жыва абмяркоўвалі планы бальшавікоў і іх шанцы на поспех, але дзеянні цэнтральнай улады былі млявымі і непаслядоўнымі. У краіне не знайшлося ні адной сур’ёзнай ваеннай або палітычнай сілы, якая была б гатова абараняць Часовы ўрад.

3.4 II З’ЕЗД САВЕТАЎ. ДЭКРЭТ АБ СВЕЦЕ, ЎЛАДЫ І ЗЯМЛІ

Увечары 25 кастрычніка адкрыўся II Усерасійскі з’езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў. Большасць складалі бальшавікі і левыя эсэры, падтрымлівалі план збройнага чыну. Меншавікі і правыя эсэры рэзка асудзілі дзеянні бальшавікоў і запатрабавалі ад з’езду пачаць перамовы з Часовым урадам аб адукацыі новага кабінета міністраў, які абапіраецца на ўсе пласты грамадства.

З ліста Г. У. Пляханава петраградскіх працоўным 27 кастрычніка 1917 г.

Наш рабочы клас яшчэ далёка не можа з карысцю для сябе і для краіны ўзяць у свае рукі ўсю паўнату палітычнай улады. Навязаць яму такую ??ўладу — значыць штурхаць яго на шлях найвялікшага гістарычнага няшчасьця, якое было б у гэты ж час найвялікшым няшчасцем і для Расіі.

Не атрымаўшы ўхвалы з’езда, меньшевистская і правоэсеровская фракцыі пакінулі пасяджэнне. Яны пазбавілі сябе магчымасці прыняць удзел у фарміраванні новых органаў улады, а значыць, і не маглі карэктаваць дзеяньні бальшавікоў «знутры». Левыя эсэры абвясцілі аб стварэнні новай арганізацыі - партыі левых сацыялістаў-рэвалюцыянераў (ПЛСР).

Ленін адразу ж прапанаваў II з’езду Саветаў прыняць Дэкрэты аб міры, аб зямлі і аб уладзе. Дэкрэт аб міры абвясціў выхад Расеі з вайны. З’езд звярнуўся да ўсіх ваяваў урадам і народам з прапановай ўсеагульнага дэмакратычнага свету, г. зн. свету без анексій і кантрыбуцый.

У аснову Дэкрэта аб зямлі былі пакладзены 242 мясцовых сялянскіх наказу I з’езду Саветаў. Сяляне патрабавалі адмены прыватнай уласнасці на зямлю, устанаўлення ўраўняльнага землекарыстання з перыядычнымі перадзелу зямлі. Гэтыя патрабаванні ніколі не вылучаліся бальшавікамі, яны былі складовай часткай эсэраўскіх праграмы. Але Ленін выдатна разумеў, што без падтрымкі сялянства ўтрымаць уладу ў краіне наўрад ці ўдасца. Таму ён перахапіў у эсэраў іх аграрную праграму. І сяляне пайшлі за бальшавікамі. Улада пераходзіла да Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў. З’езд выбраў новы склад УЦВК. У яго ўвайшлі 62 бальшавіка і 29 левых эсэраў. Пэўную колькасць месцаў было пакінута і іншым сацыялістычным партыям. Выканаўчая ўлада перадавалася Савету народных камісараў (СНК) на чале з Леніным. СНК павінен быў дзейнічаць да склікання Устаноўчага сходу.

3.5 УСТАЛЯВАННЕ НОВАЙ ЎЛАДЫ У МАСКВЕ І НА МЕСЦАХ

Вестка аб ўзброеным паўстанні ў Петраградзе данеслася да Масквы раніцай 25 кастрычніка. Маскоўскія бальшавікі стварылі партыйны цэнтр, які ўстанавіў каравулы бальшавіцкіх настроеных салдат у паштамта і тэлеграфа, зачыніў рэдакцыі буржуазных газет. Увечары сабраўся аб’яднаны пленум Маскоўскіх Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў. На ім быў абраны ВРК, які складаўся з бальшавікоў і меншавікоў, які адразу ж выдаў загад аб падпарадкаванні сабе Маскоўскага гарнізона і прывядзенні яго ў баявую гатоўнасць.

У гэты ж час на пасяджэнні гарадской думы быў створаны Камітэт грамадскай бяспекі, які правёў мабілізацыю афіцэраў і юнкераў ваенных навучальных устаноў для барацьбы з бальшавікамі.

Асноўная барацьба разгарнулася за Крэмль, дзе знаходзіўся Арсенал. ВРК адправіў у Крэмль сваіх камісараў. Але спроба вывезці зброя не атрымалася, так як крэпасць была блакаваная атрадамі юнкераў. Адціснуўшы паўсталых ад пошты і тэлеграфа, яны пазбавілі гарнізон Крамля сувязі з ВРК. Раніцай 28 кастрычніка, мяркуючы, што горад цалкам знаходзіцца ў руках Камітэта грамадскай бяспекі, крамлёўскі гарнізон здаўся без бою, пасля чаго быў расстраляны. У членаў Камітэта ўзнікла ідэя стварыць у Маскве замест арыштаванага ў Петраградзе новы ўрад, склікаўшы для таго экстраны з’езд грамадскіх арганізацый, органаў мясцовага самакіравання і Саветаў.

ВРК звярнуўся да надзвычайных мерам. 28 кастрычніка пачалася ўсеагульная палітычная стачка рабочых маскоўскіх заводаў і фабрык. Тэрмінова было склікана сход прадстаўнікоў воінскіх частак гарнізона. Яно заявіла аб падтрымцы ВРК і непрызнанні распараджэнняў штаба акругі і Камітэта грамадскай безопасности. 29 кастрычніка становішча ў Маскве змянілася ў карысць паўстанцаў. Было прынята рашэнне аб артылерыйскім абстрэле апорных пунктаў праціўніка, у тым ліку і Крамля. Агонь адкрылі больш за 20 гармат рознага калібра. У кіраўніцтве маскоўскіх бальшавікоў былі і людзі, якія прапаноўвалі бамбаваць Крэмль з паветра, выкарыстоўваючы аэрапланы. Сустрэчны абстрэл паўстанцаў з крамлёўскіх гармат вялі і юнкера. Днём 2 лістапад Крэмль апынуўся ў шчыльным кольцы асяроддзя. Старшыня Камітэта грамадскай бяспекі накіраваў у ВРК ліст, у якім паведамлялася, што пры «дадзеных умовах Камітэт лічыць неабходным ліквідаваць у Маскве ўзброеную барацьбу, перайшоўшы да мер барацьбы палітычнай». Гэта азначала капітуляцыю.

Перамога бальшавікоў у Петраградзе і Маскве спрыяла ўстанаўленню новай улады па ўсёй краіне. У шэрагу гарадоў Цэнтральнага прамысловага раёна (Іванава-Вазьнясенск, Арэхава-Зуева, Шуя, Кінешма, Кастрама, Цвер, Бранск, Яраслаўль, Разань, Уладзімір, Дываноў, Коломна, Серпухов, Падольск і інш) мясцовыя Саветы валодалі рэальнай уладай яшчэ да кастрычніцкіх падзей. Яны толькі ўзаконілі і ўмацавалі сваё становішча. У Самары, Царыцына, Сызрані, Сімбірску ўлада Саветаў была ўсталяваная мірным шляхам. У Калузе і Туле працэс яе зацвярджэння зацягнуўся да канца лістапада — сярэдзіны снежня, а ў паветах — да вясны 1918 года. У Цэнтральна-чарназёмнай раёне, дзе вялікім уплывам карысталіся эсэры, гэтак жа як і ў Казані, Саратаве і Астрахані, барацьба працягвалася да канца лістапада, снежня і дзе-нідзе да студзеня. У Заходняй Сібіры Саветы ўзялі ўладу ў пачатку снежня. Да лютага 1918 года ўлада Саветаў зацвердзілася амаль па ўсім Алтаі, у лютым — у Чыце, Верхнеудинске, затым у Забайкалле і да сакавіка — на Далёкім Усходзе.

Працяг вайны, запаволены характар?? рэформаў, адсутнасць цвёрдай дзяржаўнай улады, эканамічны крызіс і зніжэнне ўзроўню жыцця насельніцтва прывялі да росту рэвалюцыйных настрояў. Бальшавікі здолелі выкарыстаць гэтую сітуацыю для захопу ўлады. Імкнучыся пазбегнуць памылак Часовага ўрада, яны адразу ж абвясцілі Дэкрэты аб міры, зямлі і ўлады. Такім чынам, з паўсюдным умацаваннем улады бальшавікоў, выбраннем новага складу УЦВК і стварэннем СНК пачынаецца новы этап у гісторыі Расіі, зараз ужо Савецкай Расіі.

4. ВЕРСІЯ «НЯМЕЦКАГА ФІНАНСАВАННЯ» РЭВАЛЮЦЫІ

Ужо ў 1917 годзе склалася ўяўленне пра тое, што ўрад Германіі, зацікаўленая ў выхадзе Расеі з вайны, мэтанакіравана арганізавала пераезд з са Швейцарыі ў Расію прадстаўнікоў радыкальнай фракцыі РСДРП на чале з Леніным у т. н. «Пламбіраваць вагоне». У прыватнасці, С. П. Мельгунов ўслед за Милюковым сцвярджаў, што Германскае ўрад праз А. Л. Парвуса фінансавала дзейнасць бальшавікоў, накіраваную на падрыў баяздольнасці рускай арміі і дэзарганізацыю абароннай прамысловасці і транспарту. А.Ф. Керанскі ўжо ў эміграцыі паведамляў, што яшчэ ў красавіку 1917 года французскі міністр-сацыяліст А. Тома перадаў Часоваму ўраду інфармацыю аб сувязях бальшавікоў з немцамі; адпаведнае абвінавачванне было прад’яўлена бальшавікам ў ліпені 1917 года. І ў цяперашні час многія айчынныя і замежныя даследчыкі і літаратары прытрымліваюцца гэтай версіі.

Некаторую блытаніну ў яе ўносіць ўяўленне пра Л.Д. Троцкім як пра англа-амерыканскім шпіёна, і гэтая праблема таксама ўзыходзіць да вясны 1917 года, калі ў кадэцкай «Рэчы» з’явіліся паведамленні аб тым, што, знаходзячыся ў ЗША, Троцкі атрымаў 10 000 ці то марак, ці то даляраў. Гэта прадстаўленне тлумачыць рознагалоссі паміж Леніным і Троцкім з нагоды Брэсцкага міру (лідэры бальшавікоў атрымлівалі грошы з розных крыніц), але пакідае адкрытым пытанне: чыёй акцыяй быў Кастрычніцкі пераварот, да якога Троцкі, як старшыня Петраградскага савета і фактычны кіраўнік Ваенна-рэвалюцыйнага камітэта, меў самае прамое стаўленне?

У гісторыкаў да гэтай версіі ёсць і іншыя пытанні. Германіі неабходна было зачыніць усходні фронт, і ёй сам бог загадаў падтрымліваць у Расіі праціўнікаў вайны, — вынікае з гэтага аўтаматычна, што праціўнікі вайны служылі Германіі і не мелі ніякіх іншых прычын дамагацца спынення «сусветнай бойні»? Дзяржавы Антанты, са свайго боку, былі крэўна зацікаўлены і ў захаванні, і ў актывізацыі ўсходняга фронту і ўсімі сродкамі падтрымлівалі ў Расіі прыхільнікаў «вайны да пераможнага канца», — вынікаючы той жа логіцы, можна выказаць здагадку, што апанентаў бальшавікоў натхняла «золата» іншага паходжання, а зусім не інтарэсы Расіі. Усе партыі мелі патрэбу ў грошах, усім паважае сябе партыям прыходзілася марнаваць немалыя сродкі на агітацыю і прапаганду, на выбарчыя кампаніі (выбараў розных узроўняў ў 1917 годзе праводзілася шмат) і іншае, і іншае, — і ўсе краіны, залучаныя ў Першую сусветную вайну, мелі свае інтарэсы ў Расіі, але пытанне аб крыніцах фінансавання партый, якія пацярпелі паразу, ужо нікога не цікавіць і застаецца практычна не даследаваных.

У пачатку 90-х гадоў амерыканскі гісторык С. Ляндерс выявіў у расійскіх архівах дакументы, якія пацвярджаюць, што ў 1917 годзе члены Замежнага бюро ЦК атрымлівалі грашовыя субсідыі ад швейцарскага сацыяліста Карла Моор; пазней высветлілася, што швейцарац быў германскім агентам. Аднак субсідыі склалі ўсяго 113 926 швейцарскіх крон (ці 32 837 даляраў), ды і тыя былі выкарыстаныя за мяжой для арганізацыі 3. Циммервальдской канферэнцыі. Пакуль гэта адзінае дакументальнае пацверджанне атрымання бальшавікамі «нямецкіх грошай».

Што ж тычыцца А. Л. Парвуса, то на яго рахунках наогул цяжка аддзяліць нямецкія грошы ад ненемецких, паколькі да 1915 годзе ён і сам ужо быў мільянерам, і калі б яго дачыненне да фінансавання РСДРП (б) была даказаная, прыйшлося б яшчэ адмыслова даказваць, што пры гэтым выкарыстоўваліся менавіта нямецкія грошы, а не асабістыя назапашвання Парвуса.

Сур’ёзных гісторыкаў больш цікавіць іншае пытанне: якую ролю ў падзеях 1917 магла гуляць фінансавая дапамога (або іншае заступніцтва) з той ці з іншага боку?

Супрацоўніцтва бальшавікоў з германскім Генштабам закліканы даказаць «пламбіраваць вагон», у якім група бальшавікоў на чале з Леніным праехала праз Нямеччыну. Але праз месяц тым жа маршрутам, дзякуючы пасрэдніцтва Р. Грым, ад якога адмовіўся Ленін, прайшлі яшчэ два «пламбіраваць вагона», з меншавікоў і эсэрамі, — але не ўсім партыям меркаванае заступніцтва кайзера дапамагло перамагчы.

Заблытаныя фінансавыя справы бальшавіцкай «Праўды» дазваляюць сцвярджаць або меркаваць, што ёй аказвалі дапамогу зацікаўленыя немцы, але нягледзячы ні на якое фінансаванне «Праўда» заставалася «маленькай газетай», якую пасля ліпеньскіх дзён пастаянна закрывалі і змушалі мяняць назву; дзясяткі вялікіх газет вялі антыбальшавіцкую прапаганду, — чаму маленькая «Праўда» аказалася мацней?

Тое ж адносіцца і да ўсёй бальшавіцкай прапагандзе, якую, як мяркуецца, фінансавалі немцы: бальшавікі (і іх саюзнікі-інтэрнацыяналісты) сваёй антываеннай агітацыяй расклалі войска, — але значна большая колькасць партый, якія выклікаюць прыхільнасць несувымерна вялікімі магчымасцямі і сродкамі, у гэты час агітавалі за «вайну да пераможнага канца», заклікалі да патрыятычным пачуццям, абвінавачвалі ў здрадзе працоўных з іх патрабаваннем 8-гадзіннага працоўнага дня, — чаму бальшавікі выйгралі гэтак няроўны бой?

А.Ф. Керанскі на сувязях бальшавікоў з германскім Генштабам настойваў і ў 1917 годзе, і дзесяцігоддзі праз, у ліпені 1917 года пры яго ўдзеле было складзена камюніке, у якім «Ленін і яго паплечнікі» абвінавачваліся ў стварэнні спецыяльнай арганізацыі «з мэтай падтрымкі варожых дзеянняў ваюючых з Расіяй краін «, але 24 кастрычніка, у апошні раз выступаючы ва ўрадзе і цалкам усведамляючы сваю асуджанасць, завочна палемізаваў з бальшавікамі не як з германскімі агентамі, а як з пралетарскай рэвалюцыянерамі:» Арганізатары паўстання не спрыяюць пралетарыяту Германіі, а садзейнічаюць кіруючым класам Германіі, адкрываюць фронт рускага дзяржавы перад браняваным кулаком Вільгельма і яго сяброў … Для Часовага ўрада абыякавыя матывы, абыякава, свядома ці несвядома гэта, але, ва ўсякім разе, у свядомасці сваёй адказнасці я з гэтай кафедры кваліфікую такія дзеянні рускай палітычнай партыі як здрада і здраду Расійскаму дзяржаве … «

ЗАКЛЮЧЭННЕ

З самага свайго пачатку XX стагоддзе стаў трагічным перыядам у гісторыі Расіі. Наша краіна падыходзіла да апошняга стагоддзя тысячагоддзя ў рангу дзяржавы другога эшалона, якое, аднак, развівалася хуткімі тэмпамі і пераадолела стадыю прамысловага перавароту. З пачаткам XX стагоддзя Расійскую імперыю ахапіў крызіс, які закрануў шматлікія сферы грамадства, а таксама ўлада імператара. Шмат у чым гэта было звязана з вайной супраць Японіі. Усе пагоршылася рэвалюцыяй, якая пачалася ў 1905 годзе. Але, пераадолеўшы і гэты этап, Расійская імперыя стала выходзіць на ранейшы ўзровень, у тым ліку і на міжнароднай знешнепалітычнай арэне. Яна займала першае месца ў свеце па канцэнтрацыі вытворчасці. Тэмпы росту былі вялікія. Значную ролю тут адыграла дзяржава. Аднак аграрны пытанне па-ранейшаму заставаўся практычна не вырашана. Сельская гаспадарка была на нізкім узроўні. А затым зноў прыйшла вайна, Першая сусветная вайна. Краіна ўвязалася ў яе стыхійна і нерасчетливо, так, як не трэба было нікому, асабліва простаму народу. Ізноў рушыў услед крызіс, які ўсё мацнеў з працягам вайны. У выніку такія крайнасці прывялі да падзення аўтарытэту манархіі сярод большасці насельніцтва. Натуральна, існавалі палітычныя сілы, партыі, якія лічылі, што яны могуць усе выправіць. Вынікам гэтага з’явілася рэвалюцыя, які адбыўся ў лютым 1917 года. Следствам яе стала звяржэнне манархіі. Хаця многія верылі, што гэта звяржэнне неабходна толькі для наступнага ўстанаўлення царскай улады. Як вядома, гэтага не адбылося. Сама рэвалюцыя практычна нічога не змяніла. Вайна працягвалася, працягваўся і крызіс. Урад, адукаванае для кіравання краінай, не прымала канкрэтных мер па ўрэгуляванні сітуацыі ў краіне і скліканню Ўстаноўчага сходу, на якім павінна было вырашыцца будучыню дзяржавы. Тым самым, іншыя палітычныя сілы, неадназначныя, як і ім папярэднія, ажыццявілі яшчэ адну рэвалюцыю ў кастрычніку 1917 года, якая як меркавалася, насіла сацыялістычны характар. Вынікам гэтага стала ўмацаванне новай улады, стварэнне новай сістэмы дзяржавы, прыняцця ў Расіі першай Канстытуцыі 10 ліпеня 1918 г. Аднак краіна заплаціла за ўсе гэтыя падзеі занадта дорага. Вайна была спыненая на зневажальных для Расіі, дакладней тады ўжо для РСФСР умовах. Да таго ж краіны Антанты ўвялі войскі на тэрыторыю Расіі і абвясцілі аб падтрымцы антыўрадавых сілаў. Гэта прывяло да пераходу супрацьстаяння паміж кіруючай палітычнай сілай, г. зн. бальшавікамі і апазіцыяй на новы ўзровень — у краіне пачалася поўнамаштабная грамадзянская вайна.

ПоказатьСвернуть
Заполнить форму текущей работой