М.І. Кутузаў - вялікі рускі палкаводзец

Тип работы:
Курсовая
Предмет:
История


Узнать стоимость новой

Детальная информация о работе

Выдержка из работы

Змест

Уступленне

1. Кутузаў-дыпламат

2. Кутузаў-стратэг

3. Падрыхтоўка да контрнаступленне

4. Пачатак канца

5. Апошняя перамога маршала Кутузава

Заключэнне

Спіс літаратуры

кутузаў ваеначальнік армія баявой

Уступленне

Аналіз велічэзнай, вельмі складанай гістарычнай постаці Кутузава іншы раз тоне ў пярэстай масе фактаў, якія малююць вайну 1812 г. у цэлым. Постаць Кутузава пры гэтым калі і не прыглушваецца зусім, то часам бляднее, рысы яго як бы расплываюцца. Кутузаў быў рускім героем, вялікім патрыётам, вялікім палкаводцам, што вядома ўсім, і вялікім дыпламатам, што вядома далёка не ўсім.

Гістарычная заслуга Кутузава, які супраць волі цара, супраць волі нават часткі свайго штаба, адкідаючы паклёпніцкія выпады ўмешвацца ў яго справы замежнікаў накшталт Вільсана, Вольцогена, Винценгероде, правёў і ажыццявіў сваю ідэю, вымалёўваецца асабліва выразна. Каштоўныя новыя матэрыялы заахвоцілі гісторыкаў, якія займаюцца 1812 годам, прыступіць да выяўлення сваіх недахопаў і памылак, пропускаў і недакладнасцяў, да перагляду існуючых перш меркаванняў аб стратэгіі Кутузава, пра значэнне яго контрнаступлення, пра Таруціна, г. Малаяраслаўцы, Чырвоным, а таксама аб пачатку замежнага паходу 1813 г., аб якім у нас ведаюць вельмі мала, у чым вінаватая амаль уся літаратура пра 1812 год, у тым ліку і мая старая кніга, дзе гэтага паходу прысвечана толькі вельмі крыху збеглых заўваг. Між тым першыя чатыры месяцы 1813 нямала даюць для характарыстыкі стратэгіі Кутузава і паказваюць, як контрнаступленне перайшло ў прамое наступ з сапраўды пастаўленай мэтай знішчэння агрэсара і ў далейшым зрыньвання напалеонаўскай грандыёзнай драпежніцкай «сусветнай манархіі». Варта адзначыць адно вельмі цікавае назіранне.

Замежныя гісторыкі, якія пішуць пра 1812 год у Расеі, менш і радзей пускаюць у ход метад опорочивания, злоснай і не-добрасумленнай крытыкі, чым метад поўнага замоўчвання. Прывяду тыповы выпадак. Бярэм четырехтомную найноўшую «Гісторыю ваеннага мастацтва ў рамках палітычнай гісторыі», напісаную праф. Гансам Дельбрюк. Раскрываем чацвёраты, важкі, прысвечаны XIX ст. тым, асабліва кіраўніка «Стратэгія Напалеона». Шукаем у вельмі добра складзеным паказальніку прозвішча Кутузава, але не знаходзім яе зусім. Аб 1812 годзе на стар 386 чытаем: «Сапраўдную праблему напалеонаўскай стратэгіі ўяўляе кампанія 1812 г. Напалеон разбіў рускіх пад Барадзіно, узяў Маскву, быў вымушаны адступіць і падчас адступлення страціў амаль усю сваю армію». Аказваецца, будзь на месцы Напалеона тайны радца праф. Г. Дельбрюк, Расіі прыйшоў бы канец: «Не ці лепш паступіў бы Напалеон, калі б у 1812 г. ён звярнуўся да стратэгічныхгии змор і павёў бы вайну па метадзе Фрыдрыха?».

У маёй працы я хачу паказаць ролю, якую Кутузаў згуляў у гісторыі Расеі, а гэтак жа галоўныя этапы за ўсё яго жыццёвага шляху да прынёс яму неўміручасць 1812 года.

1. Кутузаў-дыпламат

Розум і воінская доблесць Кутузава былі прызнаныя і таварышамі і начальствам ўжо ў першыя гады яго ваеннай службы, якую ён пачаў 19 гадоў. Ён ваяваў у войсках Румянцава, пад Ларго, пад Кагул, і тады ўжо сваёй нечуванай адвагай прымусіў пра сябе казаць. Ён першым кідаўся ў атаку і апошнім спыняў пераслед непрыяцеля, У канцы першай турэцкай вайны ён быў небяспечна паранены і толькі нейкім цудам (так лічылі і рускія і нямецкія лекары, якія лячылі яго) адкараскаўся толькі стратай вочы. Кацярына загадала адправіць яго на казённы рахунак для лячэння за мяжу. Гэтая даволі працяглая паездка адыграла сваю ролю ў яго жыцця. Кутузаў з прагнасцю накінуўся на чытанне і вельмі папоўніў сваю адукацыю. Вярнуўшыся ў Расею, ён з’явіўся да імператрыцы дзякаваць яе. І тут Кацярына дала яму незвычайна пасаваўшае да яго прыродным здольнасцям даручэнне: яна адправіла яго ў Крым у дапамогу Сувораву, які выконваў тады не вельмі уласцівае яму справу: вёў дыпламатычныя перамовы з крымскімі татарамі.

Трэба было падтрымаць Шагін-Гірэя супраць Девлет-Гірэя і дыпламатычна давяршыць зацвярджэнне рускага валадарства ў Крыме. Сувораў, адкрыта гаварыў, што ён дыпламатыяй займацца не любіць, зараз жа падаў Кутузаву ўсе гэтыя далікатныя палітычныя справы, якія той выканаў у дасканаласці. Тут упершыню Кутузаў выявіў такое ўменне абыходзіцца з людзьмі, разгадваць іх намеры, змагацца супраць інтрыг праціўніка, не даводзячы спрэчкі да крывавай развязкі, і, галоўнае, дасягаць поўнага поспеху, засталісяваясь з супернікам асабіста ў самых «прыязных» адносінахшениях, што Сувораў быў ад яго ў захапленні.

На працягу некалькіх гадоў, аж да далучэння Крыму і канца якія адбываліся там хваляванняў, Кутузаў быў датычны да палітычнага асваенню Крыму. Злучэнне ў Кутузове нястрымнай, часта проста вар’яцкай адвагі з качевасцях асцярожнага, стрыманага, вонкава абаяльнага, тонкаго дыпламата было заўважана Кацярынай. Калі яна ў 1787 г. была ў Крыме, Кутузаў - тады ўжо генерал — паказаў ёй такія досведы верхавой язды, што імператрыца публічна зрабіла яму суровы вымову: «Вы павінны берагчы сябе, запрещаю вам ездзіць на шалёных конях і ніколі вам не дарую, калі пачую, што вы не выконваеце майго загады «. Але вымову падзейнічаў мала. 18 Жніўня 1788 пад Очаково Кутузаў, памчаўся на непрыяцеля, апярэдзіў сваіх салдат. Аўстрыйскі генерал, прынц дэ Лін, паведаміў пра гэта імператара Іосіфа ў такіх выразах: «Учора зноў прастрэламі галаву Кутузаву. Думаю, што сёння або заўтра памрэ «. Рана была страшная і, галоўнае, амаль у тым жа меРазам, дзе і ў першы раз, але Кутузаў зноў пазбег смерці. Ледзь акрыяўшы, праз тры з паловай месяцы Кутузаў ужо ўдзельнічаў у штурме і ўзяцці Очакова і не прапусціў ні аднаго вялікага бою ў 1789 — 1790 гг. Вядома, ён прыняў непасрэдны асабісты ўдзел і ў штурме Ізмаіла. Пад Ізмаілам Кутузаў камандаваў шосты калонай левага крыла якая штурмуе арміі. Пераадолеўшы «ўвесь жорсткі агонь картечных і ружэйных стрэлаў», гэтая калона, «хутка праз у роў, ўзышла па лесвіцах на вал, нягледзячы на ??ўсе цяжканасці, і авалодала бастыёнам; годны і адважны генерал-маёр і кавалер халяву-Кутузаў мужнасцю сваім быў прыкладам падначаленым і змагаўся з непрыяцелем «. Прыняўшы ўдзел у гэтым рукапашным баі, Кутузаў выклікаў з рэзерваў Херсонскі полк, адбіў непрыяцеля, і яго калона з двума іншымі, за ёй рушыла ўслед, «паклалі аснову перамогі».

Сувораў так канчае данясенне аб Кутузава: «Генерал-маёр і кавалер халяву-Кутузаў аказаў новыя доследы мастацтва і адвагі сваёй, пераадолеўшы пад моцным агнём непрыяцеля ўсе цяжкасці, залез на вал, авалодаў бастыёнам і, калі выдатны непрыяцель прымусіў яго спыніцца, ён, служачы прыкладам мужнасці, ўтрымаў месца, перамог моцнага непрыяцеля, зацвердзіўся ў крэпасці і працягваў патым паражаць ворагаў «.

У сваім данясенні Сувораў не паведамляе аб тым, што калі Кутузаў спыніўся і быў цесным туркамі, то ён паслаў прасіць у галоўнакамандуючага падмацаванняў, а той ніякіх падмацаванняў не даслаў, але загадаў абвясціць Кутузаву, што прызначае яго камендантам Ізмаіла. Галоўнакамандуючы ведаў наперад, што Кутузаў і без падмацаванняў уварвецца са сваёй калонай ў горад.

Пасля Ізмаіла Кутузаў ўдзельнічаў з адзнакай і ў польскай вайне. Яму ўжо было ў той час каля 50 гадоў. Аднак ні разу яму не давалі цалкам самастойнага паста, дзе б ён на самай справе мог цалкам паказаць свае сілы. Екатерина, зрэшты, ужо не выпускала Кутузава з-пад увагі, і 25 КАСТРЫЧНІК 1792 года ён нечакана быў прызначаны пасланцам у Канстанцінопаль. Па дарозе ў Канстанцінопаль, наўмысна не вельмі спяшаючыся прыбыць да месца прызначэння, Кутузаў пільна наназіралася турэцкае насельніцтва, збіраў розныя даведкі аб народзе і угледзеў у ім зусім не ваяўнічасць, якой палохалі турэцкія ўлады, а, «насупраць, цёплае жаданне да міру».

26 Верасень 1793, гэта значыць праз 11 месяцаў пасля рэскрыпта 25 Кастрычнік 1792 г. аб прызначэнні яго пасланцам, Кутузаў заехаў у Канстанцінопаль. У званні пасланца Кутузаў прабыў да ўказа Кацярыны ад 30 лістапада 1793 г. аб перадачы ўсіх спраў амбасады новаму пасланцу, В. П. Качубей. Фактычна Кутузаў пакінуў Канстанцінопаль толькі ў сакавіку тыя 1794. Задачы яго дыпламатычнай місіі ў Канстанцінопалі былі абмежаваныя, але нялёгка. Неабходна было предупредить заключэнне саюза паміж Францыяй і Турцыяй і ліквідаваць гэтым небяспека пранікнення французскага флоту ў Чорнае мора. Адначасова трэба было сабраць звесткі аб славянскіх і грэцкіх падданых Турцыі, а галоўнае, забяспечыць захаванне свету з туркамі. Усе гэтыя мэты былі дасягнуты на працягу яго фактычнага знаходжання ў турэцкай сталіцы (ад верасні 1793 г. да сакавіка 1794 г.).

Пасля Канстанцінопальскай місіі наступіў некаторы перапынак у ваеннай кар’еры і дыпламатычнай дзейнасці Кутузава. Ён пабываў на адказных пасадах: быў казанскім і Вяцкі генерал-губернатарам, камандуючым сухапутнымі войскамі, камандуючым флатыліяй у Фінляндыі, а ў 1798 ездзіў у Берлін у дапамогу князю Рапніна, які быў пасланы ліквідаваць ці хаця б аслабіць небяспечныя для Расіі наступствы сепаратнага міру Прусіі з Францыяй. Ён, уласна, зрабіў за Рапніна ўсю патрабаваўшуюся дыпламатычную працу і дасягнуў некаторых нямалаважных вынікаў: саюза з Францыяй Прусія не заключыла. Павел так яму давяраў, што 14 сьнежня 1800 прызначыў яго на важны пост: Кутузаў павінен быў камандаваць скраўинской, брэсцкай і Днястроўскі «інспекцыямі» у выпадку вайны супраць Аўстрыі. Але Паўла не стала; пры Аляксандры палітычнае становішча паступова стала змяняцца, і гэтак жа значна змянілася службовае становішча Кутузава. Аляксандр, спачатку якi назначыў Кутузава пецярбургскім ваенным губернатарам, раптам зусім нечакана 29 августая 1802 звольніў яго ад гэтай пасады, і Кутузаў 3 гады праседзеў у вёсцы, удалечыні ад спраў. Заўважым, што цар не любіць яго ўжо тады, насуперак ілжывым погляду, быццам апала пастигла Кутузава толькі пасля Аўстэрліц. Але, як пабачым, у кар’еры Кутузава пры Аляксандру I у даволі правільным парадку чаргаваліся апалы; калі Кутузава адхіляць ад спраў або давалі яму часам усё ж значныя грамадзянскія пасады, а затым гэтак жа нечакана заклікалі на самый высокі ваенны пост. Аляксандр мог не любіць Кутузава, але ён меў патрэбу ў розуме і таленце Кутузава і ў яго рэпутации у войску, дзе яго лічылі прамым спадчыннікам Суворава.

У 1805 г. пачалася вайна 3. Кааліцыі супраць напаіЛявона, і ў вёску да Кутузаву быў пасланы экстраны курьер ад цара. Кутузаву прапанавалі быць галоўнакамандуючым на вырашальным участку фронту супраць французскай арміі, состоявшей пад начальствам самога Напалеона.

Калі з усіх уведзеныя Кутузавым войнаў была вайна, котарая магла б назвацца яркім узорам злачыннага ВМЕшательства двух каранаваных бяздарнасцяў ў распараджаючысяня высокоталантливого стратэга, умяшання бесцырымоннанага, настойлівага і лімітава шкоднаснага, то гэта была вайна 1805 г., вайна 3. кааліцыі супраць Напалеона, якую Аляксандр I і Франц I, цалкам не лічачыся з прамоймыми указаннямі і планамі Кутузава, ганебна прайгралі. Маланкавым манеўрам атачыўшы і узяўшы ў палон у Ульме ці ледзь не лепшую войска, калі-небудзь якая была да таго часу ў аўстрыйцаў, Напалеон адразу ж прыступіў да дзеянняў прасупраць Кутузава. Кутузаў ведаў (і даносіў Аляксандру), што ў Напалеона пасля Ульма рукі цалкам вольныя і што ў яго ўтрая больш войскаў. Адзіным сродкам пазьбегнуць ульмской катастрофы было сьпешна сысьці на ўсход, да Вене, а калі спатрэбіцца, то і за Вену. Але, на думку Франца, да якога цалкам далучыўся Аляксандр, Кутузаў са свайгоімі салдатамі павінен быў любым коштам абараняць Вену. На шчасце, Кутузаў не выконваў бессэнсоўных і згубных саветаў, калі толькі яму ўяўлялася гэтая магчымасць, т. е. калі адсутнічаў у дадзены момант высокі саветнік.

Кутузаў выйшаў з адчайнага становішча. Па-першае, ён, зусім нечакана для Напалеона, аказаў надыходзячай арміі круты адпор: разбіў перадавой корпус Напалеона пры Амштеттене, і пакуль маршал Морт адпраўляецца, стаў на яго шляху ў Крэмсам і тут ужо нанёс Морт вельмі моцны ўдар. Напалеон, знаходзячыся на іншым беразе Дуная, не паспеў аказаць дапамогу Морт. Параза французаў было поўным. Але небяспечнасць не абмінула. Напалеон без бою ўзяў Вену і зноў пагнаўся за Кутузавым. Ніколі руская армія не была так блізкая да небяспекі падвергнуцца разгрому або капітуляцыі, як у гэты момант. Але рускімі камандаваў не ульмский Макі, а ізмаільскага Кутузаў, пад камандаваннем якога знаходзіўся ізмаільскага Баграціён. За Кутузавым гнаўся Мюрат, якому трэба было якім заўгодна спосабам затрыманыяжаць, хоць на самы кароткі час, рускіх, каб яны не паспелі далучыцца да стаяла ў Ольмюце рускай арміі. Мюрат задумаў ўяўныя перамовы аб свеце. Але мала быць хвацкім кавалерыйскім генералам і рубакам, каб падмануць Кутузава. Кутузаў з першага ж моманту разгадаў хітрасць Мюрата і, зараз жа пагадзіўшыся на «перамовахзлодзеі», сам яшчэ больш паскорыў рух сваёй арміі да усхку, на Ольмюц. Кутузаў, вядома, разумеў, што праз дзень — іншы французы здагадаюцца, што ніякіх перамоваў няма і не будзе, і нападуць на рускіх. Але ён ведаў, каму ён даручыў цяжкае справа служыць заслонам ад напірае французскай арміі. Між Голлабруном і Шенграбеном ўжо стаяў Багратион. У Баграціёна быў корпус у 6 тысяч чалавек, у Мюратая — у чатыры, калі не ў пяць разоў больш, і Баграціён цэлы дзень затрымліваў люта біліся непрыяцеля, і хоць паклаў нямала сваіх, але і нямала французаў і пайшоў, не патрывожаны імі. Кутузаў за гэты час адышоў ўжо да Ольмюцу, за ім паспеў туды ж і Баграціён.

Вось тут-то ў поўнай меры і выявіліся злачынная гульня супраць Кутузава і праўдзіва шкодніцкую ролю Аляксандра і іншага божай літасцю вырабіў сябе ў вайскаводы манарха — Франца.

Ні ў чым так ярка ня адбівалася найбагацейшая і рознабаковая адоранасць Кутузава, як ва ўменні не толькі ясна разбірацца ў агульнай палітычнай абстаноўцы, у якой яму прыходзілася весці вайну, але і падпарадкоўваць агульнай палітычнай мэты ўсе іншыя стратэгічныя і тактычныя меркаванні. У гэтым была не слабасць Кутузава, якую ў ім хацелі бачыць як адкрытыя ворагі, так і жалившие ў пяту таемныя зайздроснікі. У гэтым была, наадварот, яго магутная сіла.

Дастаткова ўспомніць менавіта гэтую трагедыю 1805 — аустерлицкую кампанію. Бо калі адкрыліся ваенныя дзеянні і калі, нягледзячы на ??ўсе ласкавыя ўгаворы, а затым і даволі празрыстыя пагрозы, нягледзячы на ??ўсю пошлую камедыю клятвы ў вечным руска-прускай сяброўстве над грукатубом Фрыдрыха Вялікага, так часта і так балюча бітага русільвяня войскамі, Фрыдрых-Вільгельм III ўсё-такі адмовіўся ўступіць неадкладна ў кааліцыю, то Аляксандр I і яго тогдашний міністр Адам Чартарыйскі, і тупалобую ад Нараджэнненя Франц I паглядзелі на гэта як на некалькі прыкрую дыпламатычную няўдачу, але і толькі. А Кутузаў, як гэта адразу ж цалкам высветлілася па ўсіх яго дзеянняў, угледзеў у гэтым пагрозу пройгрышу ўсёй кампаніі. Ён тады ведаў і выказваў гэта неаднаразова, што без неадкладнага прызлучэння прускай арміі да кааліцыі саюзнікам застаўся адзіны разумны выхад: адступіць ў Рудні горы, перазімаваць там у бяспекі і зацягнуць вайну, т. е. зробленалать менавіта тое, чаго баяўся Напалеон.

Пры аднаўленні ваенных дзеянняў вясной обстоятельства маглі альбо застацца без істотных пераменаў, альбо стаць лепш, калі б за гэты час Прусія вырашылася наконец пакончыць з ваганнямі і ўвайсці ў кааліцыю. Але ўжо, ва ўсякім выпадку, рашэнне Кутузава было пераважней, чым рашэнне адважыцца неадкладна ісці на Напалеона, што азначала б ісці амаль на дакладную катастрофу. ДыпламатПалітычная чуласць Кутузава прымушала яго верыць, што пры зацяжцы вайны Прусія можа нарэшце зразумець, наколькі ёй выгадней ўступіць у кааліцыю, чым захоўваць пагібельны для яе нейтралітэт. Чаму ж усё-такі бітва было дадзена, нягледзячы на ??ўсе ўмаўленьня Кутузава? Ды перш за ўсё таму, што апаненты Кутузава на ваенных нарадах у Ольмюце — Аляксандр I, фаварыт цара, саманадзейныя ветрагон Пётр Далгарукаў, бяздарны ваенны аўстрыйскі тэарэтык Вейротер — краінамідалі той небяспечнай хваробы, якая называецца недооценкай сіл і здольнасцяў суперніка. Напалеон на працягу некалькіх дзён у канцы лістапада 1805 г выбіваўся з сілы, каб выклікаць саюзнікам ўражанне, быццам ён мае гістарыяграфііщенную ў папярэдніх баях войска і таму спалохаўся і ўсяляк пазбягае вырашальнага сутыкнення. Вейротер глыбокагабокомысленно вымаўляў, што трэба рабіць тое, што праціўнік лічыць непажаданым. А таму, атрымаўшы такую аўтарытэтную падтрымку ад прадстаўніка заходнееўрапейскай ваеннай НАУкі, Аляксандр ужо канчаткова паверыў, што тут, на Мараўскі палях, яму наканавана паціснуць свае першыя ваенныя лаўры. Адзін толькі Кутузаў не згаджаўся з гэтымі фанфаронами і тлумачыў ім, што Напалеон відавочна ламае камедыю, што ён ніколькі не баіцца і калі на самай справе чаго-небудзь баіцца, то толькі адступлення саюзнай арміі ў горы і зацяжкі вайны.

Але намаганні Кутузава ўтрымаць саюзную войска ад бітвы не дапамаглі. Бітва было дадзена, і рушыў услед поўны разгром саюзнай арміі пад Аўстэрліцам 2 Снежань 1805 года

Менавіта пасля Аўстэрліц нянавісць Аляксандра I да Кутузаву невымерна ўзрасла. Цар не мог не разумець, вядома, што ўсе страшныя намаганні як яго самога, так і атачалі яго прыдворных падхалімаў зваліць віну за паразу на Кутузава застаюцца марнымі, таму што Кутузаў ніколькі не размешчаны быў прыняць на сябе цяжкі грэх і віну за бескарысную гібель тысяч людзей і жахлівае паразу. А рускія пасля Суворава да паразаў не прывыклі. Але разам з тым каля цара не было ні аднаго ваеннага чалавека, які мог бы параўнацца з Кутузавым сваім ўмый і краінамітегическим талентам. Не было перш за ўсё чалавека з такім велічэзным і трывалым аўтарытэтам у арміі, як Кутузаў.

Зразумела, сучаснікі разумелі - і гэта не магло не быць асабліва непрыемна Аляксандру I, — што і без таго вялікі ваенны прэстыж Кутузава яшчэ ўзрос пасля Аўстэрліц, таму што рашуча ўсім і ў Расіі і ў Еўропе, колькі-небудзь цікавіўся адбывалай дыпламатнай і ваеннай барацьбой кааліцыі супраць Напалеона, было цалкам дакладна вядома, што аустерлицкая катастрофа адбылася исключительно ад таго, што ўзяў верх недарэчны план Вейротера і што Аляксандр злачынна занядбаў саветамі Кутузава, не палічыць з якімі ён не меў нікакаго права, не толькі маральнай, але і фармальнага, таму што афіцыйным галоўнакамандуючым саюзнай арміі ў роковую аустерлицкую часіну быў менавіта Кутузаў. Але, вядома, аўстрыйцы былі больш за ўсіх вінаватыя ў катастрофе.

Пасля Аўстэрліц Кутузаў быў у поўнай няміласці, і толькі каб непрыяцель не мог ўгледзець у гэтай няміласці прызнання паразы, былы галоўнакамандуючы быў ўсё ж такі прызначэнняЧэн (у кастрычніку 1806) кіеўскім ваенным губернатарам. Сябры Кутузава былі абураныя за яго. Гэта ім здавалася горш поўнай адстаўкі.

Але нядоўга давялося яму губернаторствовать. У 1806 — 1807 гг. падчас вельмі цяжкай вайны з Напалеонам, калі пасля поўнага разгрому Прусіі Напалеон атрымаў перамогу пад Фрыдландам і дамогся нявыгаднага для Расіі Тыльзіцкага свету, Аляксандр на горкім вопыце пераканаўся, што без Кутузава яму не абыйсціся. І Кутузава, забытага падчас вайны 1806 — 1807 гг. з французамі, выклікалі з Кіева, каб ён паправіў справы ў іншай вайне, якую Расія працягвала весці і пасля Тильзита, — у вайне супраць Турцыі.

Распачатая яшчэ ў 1806 г. вайна Расіі супраць Турцыі апынулася вайной цяжкай і мала паспяховай. За гэты час Расіі прыйшлося перажыць цяжкае становішча, якое стварылася ў 1806 г. пасля Аўстэрліц, калі Расея не заключыла свету з Напалеонам і засталася без саюзнікаў, а затым у канцы 1806 зноў павінна была пачаць ваенныя дзеянні, ознаменовая вялікімі бітвамі (Пултуск, Прейсиш-Эйлау, Фрыдландам) і скончыцца Тильзитом. Туркі свету не заключалі, спадзеючыся на адкрытую, а пасля Тильзита на таемную дапамогу навапаказанага «саюзніка» Расеі - Напалеона.

Палажэнне было складанае. Галоўнакамандуючы Дунайскай арміяй Празароўскага рашуча няма чаго не мог зрабіць і з непакоем чакаў з пачатку вясны наступу турак. Вайна з Турцыяй зацягвалася, і, як заўсёды ў затрудвыканаўчага выпадках, звярнуліся па дапамогу да Кутузава, і ён з кіеўскага губернатара ператварыўся ў памочніка галоўнакамандуючага Дунайскай арміяй, а фактычна ў пераемніка Празароўскага. У Яссах вясной 1808 Кутузаў сустрэўся з пасланцам Напалеона генералам Себастиани, ехаў у Канстанцінопаль. Кутузаў зачараваў французскага генералу і, абапіраючыся на «саюзныя» тагачасныя адносіны Расеі і Францыі, паспеў атрымаць пацвярджэнне вельмі сур’ёзнай дыпламатычнай таямніцы, якая, зрэшты, для Кутузава не была навіной, — што Напалеон вядзе ў Канстанцінопалі падвойную гульню і насуперак Тыльзіцкага абяцанняў, дадзеных Расіі, не пакіне Турцыю без дапамогі.

Кутузаў вельмі хутка пасварыўся з Празароўскага, бясталентным палкаводцам, які насуперак саветам Кутузава даў вялікі бой з мэтай авалодаць Браиловом і прайграў яго, Пасля гэтага раззлаваны не на сябе, а на Кутузава Прозараўскі пастараўся адкараскацца ад Кутузава, і Аляксандр, заўсёды з поўнай гатоўнасцю слухае усякай паклёпе на Кутузава, выдаліў яго з Дуная і прызначыў літоўскім ваенным губернатарам. Характэрна, што, развітваючыся з Кутузавым, салдаты плакалі.

Але яны развіталіся з ім параўнальна ненадоўга. Няўдачы на?? Дунаі працягваліся, і зноў прыйшлося прасіць Кутузава паправіць справу. 15 Сакавіка 1811 Кутузаў быў прызначаны кіраўнікоўнокомандующим Дунайскай арміяй. Палажэнне было працунае, дарэшты сапсаванае яго непасрэдным папярэднічаенікам, графам М. М. Каменскі, які апынуўся яшчэ горш зрушанага перад гэтым Празароўскага.

Ваенныя крытыкі, якія пісалі гісторыю вайны на Дунаі, аднагалосна сыходзяцца на тым, што яркі стратэгічны талент-Кутузава менавіта ў гэтай кампаніі разгарнуўся ва ўвесь абсяг. У яго было менш 46 тысяч чалавек, у турак — больш за 70 тысяч. Доўга і старанна рыхтаваўся Кутузаў да нападу на галоўныя сілы турак. Ён павінен быў пры гэтым ўлічваць, змянілася становішча ў Еўропе. Напалеон ужо не быў толькі ненадзейным саюзнікам, якім ён быў ў 1808 г. Цяпер, у 1811 г., гэта ўжо вызначана быў вораг, гатовы не сёння-заўтра скінуць маску. Пасля доўгіх падрыхтовак і перамоў, па-майстэрску уведзеныя з мэтай выйграць час, Кутузаў 22 чэрвеня 1811 г. нанёс турэцкаму візіра зноў пад Рущуком цяжкае паражэнне. Палажэнне рускіх войскаў стала лепш, але ўсё ж такі працягвала заставацца яшчэ крытычным. Туркі, падбухтораныя французскім пасланцам Себастиани, мелі намер ваяваць і ваяваць. Толькі мір з Турцыяй мог вызваліць. Дунайскую армію для маючай адбыцца вайны з Напалеонам, а пасля наўмысна грубай сцэны, наладжанай Напалеонам амбасадару Куракін 15 жніўня 1811 года, ужо ніякіх сумневаў у блізкасці вайны ні ў каго ў Еўропе не заставалася.

І вось тут-то Кутузаву атрымалася тое, што пры падобных умовах ніколі і нікому не ўдавалася і што, безумоўна, ставіць Кутузава ў першы шэраг людзей, праслаўленых ў гісторыі дыпламатычнага мастацтва. На працягу ўсёй гісторыі императорской Расіі, безумоўна, не было дыпламата больш таялантливого, чым Кутузаў. Тое, што зрабіў Кутузаў вясной 1812 г. пасля доўгіх і цяжкіх перамоваў, было б не пад сілу нават найбольш выдатнаму прафесійнаму дыпламату, накшталт, напрыклад, А. М. Гарчакова, не кажучы ўжо пра Александре I, дыпламатам-дылетанта. «Цяпер калежскі ён асэсар па частцы замежных спраў» — такім сціплым чынам нагрэўдил цара А. С. Пушкін.

Напалеон меў у Турцыі добра пастаўленым дыпламатычных і ваенным шпіянажам і марнаваў на гэтую арганізацыізацию вялікія сумы. Ён не раз выказваў меркаванне, што калі наймаць добрага шпіёна, то няма чаго з ім гандлявацца аб узнагародзе. У Кутузава ў Малдавіі ў гэтым аднашэнні ў распараджэнні не было нічога, што можна было б сур’ёзна параўноўваць са сродкаў, якія адпускаюцца Наполеоным на гэтую справу. Аднак дакладныя факты кажуць пра тое, што Кутузаў значна лепш, чым Напалеон, ведаў становішча, у якой яму прыходзілася ваяваць на Дунаі. Ніколі не здзяйсняў Кутузаў такіх сапраўды жахлівых памылак у сваіх разліках, якія рабіў французскі імператар, які савярэнышенно сур’ёзна спадзяваўся на тое, што 100 000. Войска турак не толькі пераможна адкіне Кутузава ад Дуная, ад Днястра, ад вярхоўяў Дняпра, але і наблізіцца да Заходняй Дзвіне і тут ўступіць у склад яго арміі. Дакументаў ад военных інфарматараў паступала ў распараджэнне Кутузава гараздабылі менш, чым іх паступала ў распараджэнне Напалеона, але чытаць-то іх і разбірацца ў іх Кутузаў ўмеў значна лепш.

За 5 гадоў, якія прайшлі ад пачатку руска-турэцкай вайны, негледзячы на частковыя поспехі рускіх, прымусіць турак да свету ўсё ж такі не атрымалася. Але тое, што не ўдалося ўсім яго предшественникам, пачынаючы ад Міхельсонам і канчаючы Каменскі, цудалось Кутузаву.

Яго план быў такі. Вайна будзе скончана і можа быць скончана, але толькі пасля поўнай перамогі над вялікай арміяй вялікага «вярхоўнага» візіра. У візіра Ахмет-бея было вокало 75 тысяч чалавек: у Шумле — 50 тысяч і каля Сафіі - 25 тысяч; ў Кутузава ў малдаўскай арміі - крыху больш за 46 тысяч чалавек. Туркі пачалі перамовы, але Кутузаў понімалы вельмі добра, што справа ідзе толькі пра адцяжкі ваенных дзеянняў. Шантажуючы Кутузава, візір і Гамид-Эфендзі вельмі разлічвалі на падатлівасць рускіх з прычыны блізкасці вайны Расіі з Напалеонам і патрабавалі, каб мяжой паміж Расіяй і Турцыяй была рака Днестр. Адказам Кутузава быў, як сказана, вялікі бой пад Рущуком, увянчаны поўнай перамогай рускіх войскаў 22 чэрвень 1811 Услед за тым Кутузаў загадаў, пакідаючы Рущук, падарваць ўмацаванні. Але туркі яшчэ працягвалі вайну. Кутузаў наўмысна дазволіў ім пераправіцца праз Дунай. «Хай перапраўляюцца, толькі перайшло б іх на наш бераг поболее», — сказаў Кутузаў, па сведчанні яго паплечніка і затым гісторыка Міхай ловского-Данілеўскага. Кутузаў аблажыў лагер візіра, і абложаныя, даведаўшыся, што рускія пакуль, не здымаючы аблогі, узялі Туртукай і Сілістрыю (10 і 11 кастрычніка), сцямілі, што ім пагражае поўнае знішчэнне, калі яны не здадуцца. Візір ўпотай бег са свайго лагера і пачаў перамовы. А 26 лістападзе 1811 года рэшткі памірае ад голаду турэцкай арміі здаліся рускім.

Напалеон не ведаў меры свайму абурэньнем. «Зразумейце вы гэтых сабак, гэтых дурняў з турак! У іх ёсць здольнасць быць бітымі. Хто мог чакаць і прадбачыць такія глупства? «- Так крычаў па-за сябе французскі імператар. Ён не прадбачыў тады, што пройдзе ўсяго некалькі месяцаў, і той жа Кутузаў вынішчыць «вялікую армію», якая будзе складацца пад вадзітва сёе-каго мацней вялікага візіра …

І адразу ж, выканаўшы з поўным поспехам ваенную частку сваёй праграмы, Кутузаў-дыпламат давяршыў справу, пачатае Кутузавым-палкаводцам.

Перамовы, якія адкрыліся ў сярэдзіне кастрычніка, як і варта было чакаць, надмерна зацягнуліся. Бо менавіта магчымасціале вялікая зацяжка перамоваў аб свеце і была галоўным Шансом турак на змякчэнне рускіх умоў. Напалеон рабіў рашуча усё, што ад яго залежыць, каб пераканаць султана не падпісваць мірных умоў, таму што не сёння-заўтра французы наляцяць на Расею і рускія пойдуць на ўсе ўступкі, толькі б вызваліць малдаўскую армію. Прайшоў кастрычнік, лістапад, Снежань, а мірныя перамовы заставаліся на кропцы замярзання. Туркі прапаноўвалі ў якасці руска-турэцкай мяжы ўжо, праўда, не Днестр, а Прут, але Кутузаў і пра гэта не жадаў чуць.

З Пецярбурга ішлі праекты вырабіць дэманстрацыю супраць Канстанцінопаля, і 16 лютага 1812 г. Аляксандр дыжа падпісаў рэскрыпт Кутузаву аб тым, што, на яго думку, варта «вырабіць моцны ўдар пад сценамі Царяграда сукупна марскімі і сухапутнымі сіламі». З гэтага проектая, зрэшты, нічога не выйшла. Кутузаў лічыў больш рэальным трывожыць турак невялікімі сухапутнымі экспедыцыямі.

Настала вясна, якая ўскладніла становішча. Па-заввых, успыхнула месцамі ў Турцыі чума, а па-другое, напаілеоновские арміі сталі паступова ўжо праходзіць на Тэрыторию паміж Одэры і Віслай. Цар ўжо ішоў на тое, каб пагадзіцца прызнаць Прут мяжой, але патрабаваў, каб Кутузоў настаяў на падпісанні саюзнай дамовы паміж Турцыяй і Расіяй. Кутузаў ведаў, што на гэта туркі не пойдуць, але ён пераканаў турэцкіх упаўнаважаных, што для Турцыі наступіў момант, калі вырашаецца для іх пытанне жыцця ці смерці: калі туркі не падпішуць неадкладна свету з Расіяй, то напаіЛявонаў у выпадку яго поспехаў у Расіі усё роўна звернецца супраць Турэцкай імперыі і пры заключэнні міру з Аляксандрам атрымае ад Расіі згоду на занятак Турцыі. Калі ж Наполеон прапануе Расіі прымірэнне, то, натуральна, Турцыя будзе падзелена паміж Расіяй і Францыяй. На турак гэтая аргументацыя вельмі моцна падзейнічала, і яны ўжо пагадшались прызнаць мяжой Прут да зліцця яго з Дунаем і каб далей мяжа ішла па левым беразе Дуная да впавядзення ў Чорнае мора. Аднак Кутузаў вырашыў да канца выкарысваць настрой турак і запатрабаваў, каб туркі саступілі Расіі на вечныя часы Бесарабію з крэпасці Ізмаіллом, Бэндэра, Хоціна, Килией і Аккерманом. У Азіі границы заставаліся, як былі да вайны, але па сакрэтнай артыкуле Расія ўтрымлівала ўсе закаўказскія зямлі, добраахвотна да яе далучыліся, а таксама паласу ўзбярэжжа ў 40 кілометраў. Такім чынам, выдатны дыпламат, якім заўсёды быў Кутузаў, не толькі вызваляў малдаўскую армію для маючай адбыцца вайны з Напалеонам, але і набываў для Расіі шырокую і багатую тэрыторыю.

Кутузаў пусціў у ход усе намаганні свайго велічэзнага розуму і дыпламатычнай тонкасці. Яму ўдалося запэўніць турак, што вайна паміж Напалеонам і Расіяй зусім яшчэ канчаткова не вырашана, але што калі Турцыя своечасова не прымірыцца з Россией, то Напалеон зноў адновіць з Аляксандрам сяброўскія адносіны, і тады абодва імператара падзеляць Турцыю напалову. І тое, што пасля ў Еўропе вызначалі як дыпломаных «парадокс», адбылося. 16 мая 1812 г. пасля длившихся доўгія месяцы перамоў, свет у Бухарэсце быў заключы: Расія не толькі вызваляла для вайны супраць Напалеона ўсю сваю Дунайскую войска, але звыш таго яна папрамяніла ад Турцыі ў вечнае валоданне ўсю Бесарабію. Але і гэта не ўсё: Расія фактычна атрымлівала амаль увесь марскі бераг ад вусцяў Риона да Анапы.

Даведаўшыся пра тое, што туркі 16 (28) мая 1812 г. падпісалі ў Бухарэсце мірны дагавор, Напалеон канчаткова патраціла слоўнік французскіх лаянак. Ён зразумець не мог, як цудалось Кутузаву схіліць султана на такі нечувана выгодны для рускіх свет у самы небяспечны для Расіі момант, калі менавіта ім, а не туркам, было зусім неабходна спяшацца з заканчэннем вайны.

Такі быў першы па часе ўдар, які нанёс напаіЛявону Кутузаў-дыпламат амаль за тры з паловай месяцы да-таго, як яму на Барадзінскім полі нанёс другі ўдар Кутукліч-стратэг.

2. Кутукліч-стратэг

Пасля князь Вяземскі, успамінаючы аб гэтым часе, гаварыў, што той, хто не жыў у гэтыя гады без забароны валадарства Напалеона над Еўропай, не мог цалкам прадстаўніківіць, як цяжка і трывожна жылося ў Расіі ў тыя гады, аб якіх сябар ягоны, А. С. Пушкін, пісаў: «Навальніца 12. года яшчэ спала, яшчэ Напалеон не выпрабаваў вялікага народа, яшчэ пагражаў і вагаўся ён».

Кутузаў ясней, чым хто-небудзь, уяўляў сабе небяспека, небяспеку, рускаму народу. І калі яму давялося ў гэты крытычны, предгрозовое час весці вайну на Дунаі, высокі талент стратэга дазволіў яму паслядоўна дазваляць адзін за адным тыя пытанні, перад якімі на працягу 6 гадоў станавіліся ў тупік усе яго папярэднікі, а шырыня яго палітычнага далягляду ахоплівала ня толькі Дунай, але і Нёман, і Віслу, і Днестр. Ён распазнаў не толькі цалкам ўжо высьветлена ворага — Напалеона, але і не зусім яшчэ высветліўшышихся «сяброў» накшталт Франца аўстрыйскага, караля Прусскага Фрыдрыха-Вільгельма III, лорда Ліверпуля і Кэстльри.

Пасля Напалеон казаў, што калі б ён прадбачыў, як павядуць сябе туркі ў Бухарэсце і шведы ў Стакгольме, то ён не выступіў бы супраць Расіі ў 1812 г. Але цяпер было позна каяцца.

Вайна грымнула. Непрыяцель увайшоў у Смаленск і рушыўся адтуль прама на Маскву. Хваляванне ў народзе, неспакой і раздражненне ў шляхецтве, недарэчнае паводзіны страціла галаву Марыі Фёдараўны і царадворцаў, трызнілі эвакуацыяй Пецярбурга, — усё гэта на працягу першых дзён жнівень 1812 г. сеяла трывогу, якая ўзрастала ўсё больш і большае. Адусюль ішоў адзін і той жа несмолкаемый крык: «Кутуклічу!»

«Апраўдваючыся» перад сваёй сястрой, Кацярынай Паўлаўнай, якая дакладна гэтак жа не разумела Кутузава, не любіла і не шанавала яго, як і яе брат, Аляксандр пісаў, што ён «пративился» прызначэнні Кутузава, але вымушаны быў саступіць напору грамадскай думкі і «спыніць свой выбар на тым, на каго паказваў агульны голас».

Пра тое, што рабілася ў народзе, у арміі пры адным толькі слых аб прызначэнні Кутузава, а потым пры яго прыбыцці ў армию, у нас ёсць шмат вестак. Недакладна і недарэчна было б ўжываць у дадзеным выпадку слова «папулярнасць». Несокрушимая вера людзей, глыбокае ўзрушэнне грознай небяспекай, у тое, што раптоўна з’явіўся выратавальнік, — вось як можна назваць гэтае пачуццё, непераадольна ахапіла народнай масай. «Кажуць, што народ сустракае яго паўсюль з невыказным цьсторгом. Усе жыхары гарадоў выходзяць насустрач, отпрягают коней, вязуць на сабе карэту; старажытныя старцы прымушаюць ўнукаў цалаваць ногі ягоныя; маці выносяць грудных Младэннемцаў, падаюць на калені і падымаюць іх да неба! Увесь народ называется яго выратавальнікам «.

8 Жнівень 1812 Аляксандр прымушаны быў падпісаць указ аб прызначэнні Кутузава галоўнакамандуючым расійскіх войскаў, якія дзейнічаюць супраць непрыяцеля, на чым ўладна настойвала агульнае меркаванне арміі і народа. А роўна праз 6 дзён, 14 жніўня, спыніўшыся на станцыі Яжембицы па дарозе ў дзеючую армію, Кутузаў напісаў П. В. Чычагава, галоўнаму камандзіру Дунайскай арміі, незвычайна характэрнае для Кутузава ліст. Гэты ліст — адно з выдатных сведчанняў ўсёй шыраты арлінага далягляду і заўсёднай цеснай сувязі паміж стратэгічным планам і дзеяннямі гэтага палкаводца, якім бы фронтам, галоўным ці другарадным, ён ні камандаваў. Кутузаў пісаў Чичагову, што непрыяцель ужо каля Дорогобужа, і рабіў адсюль прамой выснову: «З гэтага акалічнасцяў вы лёгка ўгледзець зволите, што немагчыма цяпер думаць пра якіх-небудзь диверсиях, але ўсё тое, што мы маем, акрамя першай і другой арміі, павінна б дзейнічаць на правы фланг непрыяцеля, каб тым адзіна спыніць яго імкненне. Чым даўжэй будуць змяняцца абставіны ў такім родзе, як яны былі па сёньня, тым збліжэнне Дунайскай арміі з галоўнымі сіламі робіцца больш патрэбна «. Але ж усе намаганні Кутузава ў красавіку і ўсе ўмовы зняволенага Кутузавым 16 мая 1812 г. свету і якое хілілася да таго, каб той, каму суждена грозная сустрэча з Напалеонам, меў права і магчымасць разлічваць на Дунайскую войска. Ліст Чычагава разам з тым выкрывае неспакой: як бы гэты заўсёды грызлі славалюбствам і зайздрасцю чалавек не захацеў пусціць вызваленую Кутузавым Дунайскую войска на якія-небудзь рызыкоўныя, а галоўнае, непатрэбныя авантуры супраць Шварцэнберга. Стратэг Кутузаў цвёрда ведаў, што Дунайская армія хутчэй зможа ўліцца ў склад рускіх войскаў, якія дзейнічаюць паміж Дарагабуж і Мажайскам, чым Шварцэнберг — дайсці да арміі Напалеона. А дыпламат Кутузаў прадбачыў, што хоць «саюз» Напалеона са сваім цесцем быў выгадны французскаму імператару тым, што прымусіць Аляксандра адцягнуць на паўднёва-захад частка рускіх сіл, але што фактычна ніякай рэальнай ролі ні ў якіх баявых сутыкненнях аўстрыйцы гуляць не будуць.

Вось чаму Кутузаву патрэбна была, і прытым як мага хутчэй, Дунайская армія на яго левым флангу, на які, як ён прадбачыў яшчэ за некалькі дзён да прыбыццяў на тэатр ваенных дзеянняў, абавязкова будзе накіраваны самы страшны ўдар правага флангу Напалеона.

Набліжаўся момант, калі галоўнакамандуючы павінен быў пераканацца, што царскі ўлюбёнец Чычагаў ніякай увагі не зверне на просьбу свайго папярэдніка па камандаванню Дунайскай арміяй і што калі можна чакаць колькі-небудзь істотнай дапамогі і павелічэння колькаснага складу засцерагалі маскоўскую дарогу арміі, то амаль выключна ад маскоўскага і смаленскага апалчэнняў.

Як бы мне не хацелася даць тут толькі самую сціснутую, самую агульную характарыстыку палкаводчы дасягненняў Кутузава, але, кажучы аб Барадзіна, мы дапусцілі б зусім недазваляльна недагляд, калі б не звярнулі ўвагу на наступнае. На авансцэне гісторыі ў гэты грозны момант стаялі адзін супраць аднаго два суперніка, абодва аддалі сабе справаздачу ў неймаверна значэнні таго, што пастаўлена на карту. Абодва рабілі ўсе намаганні, каб у вырашальны момант атрымаць колькасную перавагу. Але адзін з іх — Напалеон, якому дастаткова загадаць, каб усё, што залежыць ад людской волі, было неадкладна і беспярэчна выканана. А другі - Кутузаў, якога, праўда, цар «Усяміласціваму» прызначыў нібыта неабмежаваным уладаром, і распарадчыкам ўсіх дзеючых супраць Напалеона рускіх узброеных сіл, апыняўся на кожным кроку скаваныным, абцяжараным і пахаладзелым менавіта ў гэтым панурае важным пытанні аб колькасці арміі. Ён патрабуе, каб яму як мага хутчэй далі новоформируемые паліцы, і атрымлівае ад Аляксандра наступнае: «Датычна згадванага вамі распоряжения аб далучэнні ад, князя Лабанава-Растоўскага новоформируемых палкоў, я знаходжу падай гэта да выканання немагчымаможна».

Кутузаў ведаў, што, акрамя двух войскаў, Баграціёна і Барклая, якія паступілі пад яго асабістае непасрэднае камандаванне 19 жніўня ў Цароў-Займище, у яго маюцца яшчэ тры арміі: Тармасава, Чычагава і Вітгенштэйна, — якія фармальна абавязаны яму падпарадкоўвацца гэтак жа беспрекословале і неадкладна, як, напрыклад, слухаліся Наполеону яго маршалы. Так, фармальна, але не фактычна. Кутузаў, ведаў, што загадваць імі можа і будзе цар, а ён сам можа не загадваць ім, але толькі ўгаворваць і ўгаворваць, каб яны хутчэй ішлі да яго ратаваць Маскву і Расею. Вось што ён піша Тармасава: «Вы пагадзіцца са мной дазволіце, што ў сапраўдныя крытычныя для Расіі хвіліны, тады як непрыяцель знаходзіцца ў сэрцы Расіі, у прадмет дзеянняў вашых не можа ўжо ўваходзіць абарона і захаванне аддаленых нашых Польскіх правінцый». Гэты заклік застаўся голасам таго, хто кліча ў пустыні: войска Тармасава сбедйнйли з войскам Чычагава і аддалі пад начальства Чычагава. Чычагава Кутузаў пісаў: «Прыбыўшы ў войска, я знайшоў непрыяцеля ў сэрцы старажытнай Расіі, так бы мовіць пад Масквою. Гэты мой прадмет ёсць выратаванне Масквы самой, а таму не маю патрэбы тлумачыць, што захаванне некаторых аддаленых польскіх правінцый ні ў якое параўнанне з выратаваннем старажытнай сталіцы Масквы і саміх ўнутраных губерняў не ўваходзіць «.

Чычагаў і не падумаў неадкладна адгукнуцца на заклік. Цікавей за ўсё выйшла з трэцяй (з гэтых былых «наводшыб» ад галоўных Кутузаўскі сіл) арміяй — Вітгенштэйна. «Дадзенага Кутузавым графу Вітгенштэйна загады ў справах не адшукалася», — далікатна заўважае рашуча ні ў чым і ніколі не дакаралі Аляксандра Міхайлаўскі-Данілеўскі.

Патрэбна была Барадзінская перамога, трэба было пераможнае, зьнішчальны французскую армію бесперапыннае контрнаступленне з чатырохдзённым жахлівым разгромам лепшых напалеонаўскіх карпусоў пад Красным, патрэбен быў гіганцкія ўзрослы аўтарытэт першага і ўжо зусім бясспрэчнага пераможцы Напалеона, каб Кутузаў атрымаў фактычную магчымасць узяць пад сваю ўладную руку ўсе без выключэння «заходнія» рускія войскі і каб Аляксандр пераканаўся, што ён ужо не можа цалкам свабодна перашкаджаць Чычагава і Вітгенштэйна выконваць загады галоўнакамандуючага. Тормасов, пазбавіўшыся камандавання сваёй (3-ці обсервационной) арміяй, прыбыў у галоўную кватэру і доблесна служыў і дапамагаў Кутузаву.

Путы, перашкоды, пасткі і інтрыгі усякага роду, бесцырымоннае, дзёрзкае ўмяшанне цара ў ваенныя распараджэння, заахвочваецца зверху непаслушэнства генералаў - усё гэта адолелі 2 магутныя сілы: бязмежная вера народа і арміі ў Кутузава і непараўнальныя здольнасці гэтага сапраўднага карыфея рускай стратэгіі і тактыкі. Руская армія адыходзіла на ўсход, але яна адыходзіла з баямі, наносячы праціўніку цяжкія страты.

Але да прамяністых дзён поўнага ўрачыстасці арміі прыйшлося — перажыць яшчэ вельмі шмат: трэба было прастаяць доўгі жнівеньскі дзень па калена ў крыві на Барадзінскім полі, крочыць прэч ад сталіцы, аглядаючыся на далёкую палаючую Маскву, трэба было ў самых суровых умовах у абавязкам контрнаступленне праводзіць няпрошаных гасцей штыком і куляй.

Лічбавыя паказанні, якія даюць у матэрыялах Ваенна-навукоўца архіва («Айчынная вайна 1812 г. «, т. XVI. Баявыя дзеянні ў 1812 г., № 129), такія: «У гэты дзень расійская армія мела пад ружжом: лінейнага войскі з артылерыяй 95 тысяч, казакоў - 7 тыс., маскоўскага апалчэння — 7 тыс. і смаленскага — 3 тыс. Усяго пад ружжом 112 000 чалавек «. Пры гэтай арміі было 640 артылерыйскіх гармат. У Напалеона лічылася у дзень Барадзіна войскі з артылерыяй больш як 185 тысяч. Але як маладая гвардыя (20 тысяч чалавек), так і старая гвардыя з яе кавалерыяй (10 тысяч чалавек) знаходзіліся ўвесь час ў рэзерве і ў бітве непасрэдна удзелу не прымалі.

У французскіх крыніцах прызнаюць, што непасрэдны ўдзел у баі, калі нават зусім не лічыць старую і маладую гвардыю, з французскага боку прымала каля 135 — 140 тысяч чалавек.

Варта заўважыць, што сам Кутузаў у сваім першым жа данясенні цару пасля прыбыцця ў Цароў-Займише лічыў, што ў Напалеона не тое, што 185 тысяч, але нават і 165 тысячамі быць не магло, а колькасць рускай арміі ў гэты момант ён пералічыў ў 95 734 чалавека. Але ўжо за некалькі дзён, якія прайшлі ад Царова-Займища да Барадзіна, да рускай арміі далучыліся з рэзервовага корпуса Милорадовича 15 589 чалавек і яшчэ «сабраных з розных месцаў 2000 чалавек», так што руская армія узрасла да 113 323 чалавек. Звыш таго, як паведамляў Аляксандр Кутузава, павінна было прыбыць яшчэ каля 7 тысяч чалавек.

Фактычна, аднак, гатовых да бою, цалкам навучаных ўзброеных рэгулярных сіл у Кутузава пад Барадзіным некаторыя даследчыкі лічаць, ці ледзь сапраўды, не 120, а ў лепшым выпадку каля 105 тысяч чалавек, калі зусім не прымаць пад увагу ў гэтым падліку апалчэнцаў і ўспомніць, што казацкі атрад у 7 тысяч чалавек зусім не быў уведзены ў бой. Але апалчэнцы 1812 паказалі сябе людзьмі, баяздольнасць якіх апынулася вышэй усякіх хвал.

Калі яшчэ слаба навучаныя апалчэнцы падышлі, то ў непасрэдным распараджэнні Кутузава апынулася да 120 тысяч, а па некаторых, праўда, не вельмі пераканаўчым, падліках, нават некалькі больш. Дакументы наогул разыходзяцца ў паказаньнях. Вядома, Кутузаў аддаваў сабе поўны справаздачу ў немагчымасці прыраўноўваць апалчэнцаў да рэгулярных войскам. Але ўсё-такі ні галоўнакамандуючы, ні Дахтуроў, ні Коновницын зусім не здымалі з рахункаў гэта спехам сабранае апалчэнне. Пад Барадзіно, пад Малаяраслаўца, пад Чырвоным на працягу ўсяго контрнаступлення, паколькі, па меншай меры, гаворка ідзе аб асабістым мужнасці, самааддана, вынослівасці, апалчэнцы імкнуліся не саступаць рэгулярным войскам.

Рускіх апалчэнцаў 12-га года паспеў ацаніць і вораг. Пасля кровапралітных баёў у Малаяраслаўца, паказваючы панура маўчаў Напалеону на засланым целамі французскіх грэнадзёраў поле бітвы, маршал Бессьер пераканаў Напалеона ў поўнай немагчымасці атакаваць Кутузава на занятай ім папазіцыі: «І супраць якіх ворагаў мы змагаемся? Хіба вы не бачылі, васпан, ўчорашняга поля бітвы? Хіба не заўважылі, з якой лютасцю рускія рэкруты, ледзь ўзброеныя, ледзь апранутыя, ішлі там на смерць? «А ў абароне Малаяраслаўца менавіта апалчэнцы гулялі значную ролю. Маршал Бессьер быў забіты ў баях 1813

Вайна 1812 г. не была падобная ні на адну з тых войнаў, якія да таго часу даводзілася весці рускаму народу з пачатку XVIII стагоддзя Нават падчас паходу Карла XII свядомасць небяспекі для Расеі не было і не магло быць такім вострым і шырока распаўсюджаным ва ўсіх пластах народу, як у 1812 г.

Перш чым казаць пра контрнаступленне Кутузава, варта адзначыць той цікаўны, небывалы да таго часу факт, што яшчэ да Барадзіна, калі вялізныя сілы непрыяцеля неудержимым патокам ішлі да Шевардину, рускія рабілі адно за іншым удалыя нападу на адбіліся атрады французаў, нішчылі фуражиров і, што самае дзіўнае, прымудраліся ў гэтыя дні агульнага адступлення рускай арміі браць палонных.

За чатыры дні да Барадзіна, у Гжацк, Напалеон пакінуў беспярэчныя дакументальнае сведчанне, што ён жорстка устрывожаны гэтымі пастаяннымі нападамі. Вось што приказала ён разаслаць па арміі свайму начальніку штаба, маршалу Бертье: «Напішыце генералам, камандуючым карпусамі арміі, што мы штодня губляем шмат людзей з прычыны нядастатковага парадку ў спосабе здабывання правіянту. Неабходна, каб яны ўзгаднілі з начальнікамі розных частак меры, якія трэба прыняць, каб пакласці мяжа становішчу рэчаў, пагрозлівым арміі гібеллю. Колькасць палонных, якіх забірае непрыяцель, распасціраецца да некалькіх сатен штодня; трэба пад страхам самых суровых пакаранняў забараніць салдатам выдаляцца «. Напалеон загадаў, адпраўляючы людзей на фуражировку, «даваць ім дастатковую ахову супраць казакоў і сялян».

Ужо гэтыя дзеянні ар’ергарда Коновницына, адкуль і выхадзілі ў той момант партыі смельчакоў, прыводзілі ў СМУщение Напалеона, паказвалі Кутузаву, што з такой арміяй можна спадзявацца на поспех у самых цяжкіх становішчах. Кутузаў не сумняваўся, што маючае адбыцца бітва будзе каштаваць французскай арміі амаль столькіх ж страт, колькі і рускай. На самай справе пасля бітвы апынулася, што французы страцілі значна больш. Тым не менш рашэнне Кутуклічу засталося непахісным, і новага бітвы перад Москвыццё ён не даў.

Як можам мы цяпер з поўнай упэўненасцю вызначаць асноўныя мэты Кутузава? Да вайны 1812 г., у тых войнах, у даторых Кутузаву даводзілася браць на сябе ролю і адказнынасць галоўнакамандуючага, ён рашуча ніколі не ставіў перад сабой занадта шырокіх канчатковых мэтаў. Ў 1805 г. ніколі не казаў аб разгроме Напалеона, аб уварванні ў Францыю, аб узяцці Парыжа — т. е. пра ўсё тое, пра што марылі легкадумныя царадворца ў стаўцы імператараў Александра I і Франца I. Ці, напрыклад, у 1811 г. ён зусім не збіраўся браць Канстанцінопаль. Але цяпер, у 1812 г., становішча было іншым. Асноўная мэта ўладна ставілася усімі ўмовамі вайны: скончыць вайну знішчэннем арміі АГрысоры. Трагізм усіх пагібельных для французаў памылак і пралікаў Напалеона складаўся ў тым, што ён не зразумеў, да якой ступені поўнае знішчэнне яго полчышчаў з’яўляецца для Кутузава ня максімальнай, а мінімальнай праграмай і што ўсе грандыёзнае будынак Усееўрапейскай валадарства напаіЛявона, заснаванае на даеннем дэспатызме і трымалася ваеннай дыктатурай, заколеблется пасля гібелі яго арміі ў Расіі. І ўжо тады можа стаць выканальны ў больш ці менш блізкай будучыні і іншая («максімальная») программа: менавіта знішчэнне яго каласальнай драпежніцкай імперыі. У значнай ступені не толькі непасрэдны, але і канчатковы стратэгічны поспех замышленного ўдару, які Кутузаў хацеў перад Барадзіным нанесці Напалеону на шляхах руху французскай арміі да Масквы, залежаў ад правільнанага дазволу праблемы: каму раней атрымаецца папоўніць тыя сур’ёзныя страты, якія, безумоўна, абедзве арміі панясуць у маючым адбыцца генеральным бітве? Ці паспеюць прыбыць да Напалеону падмацавання з яго тылоў раней, чым у Кутузава пасля непазбежнага страшнага пабоішча зноў будзе ў распоряжении такая ўзброеная сіла, як тая, якая сустрэўла яго радаснымі клікамі ў Цароў-Займище? Кутузаў пры вырашэнні гэтай жыццёва важнай задачы выявіў у дадзеным выпадку значна большы дар прадбачання, чым яго супернік. Абедзве арміі выйшлі з Барадзінскай бою саслабленымі, але не толькі не аднолькавыя, а зусім розныя былі іх бліжэйшыя лёсу: нягледзячы на надышло да Напалеону буйное падмацаванне, знаходжанне ў Маскве з кожным днём працягвала аслабляць войска Напалеона, а ў гэтыя ж вырашальныя тыдня кіпучая арганізатарская праца у Тарутинском лагеры з кожным днём аднаўляла і памножыла сілы Кутузава. Мала таго, у французскай арміі глядзелі і не маглі не глядзець на занятак Масквы як на прамое доказ, што вайна прыходзіць да канца і выратавальны свет зусім блізкі, так што кожны дзень у Маскве прыносіў паступова усилівану неспакой і расчараванне. А ў Кутузаўскім лагеры панавала поўная упэўненасць, што вайна яшчэ толькі начыну і што горшае засталося ззаду. Стратэгічныя наступствы рускай Барадзінскай перамогі адбіліся перш за ўсёга ў тым, што наступ ворага на Расею стала выдыхацца і спынілася без надзеі на аднаўленне, таму што Таруціна і Малоярославец былі прамым і непазбежным паследствам Барадзіна Цвёрдае захаванне рускіх пазіцый да канца баявога дня было злавесным прадвесцем для агрэсііра. Барадзіно зрабіла магчымым пераможны пераход да контрнаступленне.

3. Падрыхтоўка да контрнаступлення

Праграма нанясення цяжкага ўдару арміі ворага, з даторой Кутузаў, не выказваючы яе ў прамовах, з’явіўся ў Цароў-Займише, пачала ажыццяўляцца ў першай сваёй частцы ў Шевардина і пад Барадзіным. Нягледзячы на?? тое, што ўжо крывавае пабоішча пад Прейсиш-Эйлау 8 Люты 1807 паказала Наполеону, што рускі салдат непараўнальны з салдатам якой бы там ні было іншай арміі, шевардинский бой пабіў яго, калі на пытанне, колькі ўзята палонных пасля доўжыліся целый дзень кровапралітных сутычак, ён атрымаў адказ: «Ніканых палонных няма, рускія ў палон не здаюцца, ваша вялічасць».

А Барадзіно на другі дзень пасля Шевардина зацямніла ўсе бітвы напалеонаўскай доўгай эпапеі: яно вывела са строю амаль палову французскай арміі.

Уся дыспазіцыя Кутузава была складзена так, што французцузы маглі авалодаць спачатку Багратионовыми флеш, а затым Курганнай вышынёй, якія бараніліся батарэяй Раеўскага, толькі иеной зусім нечуваных ахвяр. Але справа была не тольда ў тым, што да гэтых асноўным страт дадаліся яшчэ аленовыя страты ў розных іншых пунктах вялікай бітвы; справа была не толькі ў тым, што каля 58 тысяч французаў засталіся на полі бою і паміж імі 47 лепшых генералаў Напалеона, — справа было ў тым, што ацалелыя каля 80 тысяч французскіх салдат зусім ужо не былі падобныя па духу і настрою на тых, хто падышоў да Барадзінскім полі. Упэўненасць у непераможнасці імператара пахіснулася, а бо гэтая ўпэўненасць да гэтага дня ніколі не пакідала напалеонаўскай войска — ні ў Егіпце, ні ў Сірыі, ні ў Італіі, ні ў Аўстрыі, ні ў Прусіі і нідзе наогул. Не толькі бязмежная адвага рускіх людзей, адбілых 8 штурмаў ў Багратионовых флэш і неколькі падобных жа штурмаў ў батарэі Раеўскага, здзівіўся відалі выгляды напалеонаўскіх грэнадзёраў, але яны не маглі забыцца і пастаянна потым ўспаміналі момант незнаёмага ім да таго пачуцці панікі, якая ахапіла іх, калі раптам, повинуясь нікім не прадбачаннем — ні непрыяцелем, ні нават рускім штабам — загадзе Кутузава, Платаў з казачай канницей і Першы кавалерыйскі корпус Уварава нястрымным парывам наляцелі на глыбокія тылы Напалеона. Бітва скончылася, і Напалеон 1. Адышоў ад месца грандыёзнага пабоішча.

Показать Свернуть
Заполнить форму текущей работой