Працэс тэрытарыяльнага пашырэння Расійскай імперыі на прыкладзе каўказскага вектара знешняй палітыкі дзяржавы

Тип работы:
Курсовая
Предмет:
История


Узнать стоимость

Детальная информация о работе

Выдержка из работы

УВОДЗІНЫ

XVIII стагоддзе — пераломны этап у гісторыі народаў Каўказа. Прагрэсавальны заняпад Ірана і Асманскай імперыі, актыўны выхад пятроўскай Расіі на міжнародную арэну паставілі пытанне аб лёсе Каўказа ў кола важнейшых праблем сусветнай палітыкі таго часу. Стаўшы адным з асноўных крыніц супярэчнасцяў у адносінах названых краін, гэты рэгіён у сілу важных стратэгічных пазіцый прыцягнуў увагу еўрапейскіх дзяржаў, у першую чаргу Англіі і Францыі.

Хоць Парыж і Лондан былі супернікамі за вядучую ролю ў еўрапейскай палітыцы і за каланіяльныя ўладанні ў Азіі і Амерыцы, усё гэта не перашкаджала ім накіроўваць высілкі на абмежаванне міжнароднага ўплыву Расіі. Разам з правядзеннем палітыкі «усходняга бар’ера» у Еўропе яны распальвалі супрацьстаянне паміж Іранам і Асманскай імперыі і Расіяй на Каўказе, каб перашкодзіць прасоўванню апошняй у паўднёвых мораў.

У сілу таго, што стратэгічныя планы еўрапейскіх дзяржаў на ўсходзе вызначыліся толькі да канца XVIII ст. іх процідзеянне ўзмацненню ўплыву царскай Расіі на Каўказе пачалося яшчэ ў часы Каспійскага паходу Пятра I.

Паўночны Каўказ стаў аб’ектам каўказскай палітыкі Расеі яшчэ з часоў далучэння Кабарды ў сярэдзіне 50-х гадоў XVI ст. Аднак непасрэдна Расія ўключылася ў барацьбу за дамінаванне ў гэтым рэгіёне з прыходам да ўлады Пятра I і яго Азоўскага паходу 1696. У XVIII ст. барацьба за Паўночны Каўказ ішла з пераменным поспехам. Першая чвэрць XVIII ст. адзначылася далучэннем да Расіі Прыкаспійскіх абласцей і часткі Паўночнага Каўказа, другая — стратай гэтых уладанняў, якая кампенсавалася відавочным зрухам у арыентацыі мясцовага насельніцтва ў Расею.

Зрэшты без глыбокага аналізу каўказскай палітыкі вядучых дзяржаў, выяўленне горада і ролі гэтага рэгіёну ў стратэгічных планах Расеі, Ірана і Асманскай імперыі немагчыма скласці цэласнае ўяўленне аб гістарычным мінулым горскіх народаў. Такую пастанову пытання і яго рашэнні могуць спрыяць выяўленню агульных тэндэнцый і характэрных асаблівасцяў узаемаадносін народаў Каўказа з Расіяй.

Актуальнасць працы складаецца ў магчымасці прасачыць вытокі сучасных геапалітычных канфліктаў у Расіі, карані якіх ўзыходзяць да XVIII ст., А таксама даследаваць гістарычнае значэнне ўваходжання народаў Каўказа ў склад Расеі.

Аб’ект даследавання — знешняя палітыка Расійскай імперыі ў XVIII стагоддзі.

Прадмет даследавання — шляхі і метады інкарпарацыі Каўказскіх зямель у склад Расійскай імперыі.

Тэрытарыяльныя і храналагічныя рамкі: у працы гаворка ідзе пра тэрыторыі РФ, і краіны Каўказскага рэгіёну сумежныя з ёй, што ў храналагічных межаў то для большага разумення праблематыкі пытання даследаванне пачынаецца з XVIст. колы менавіта Маскоўская дзяржава набліжаецца да тэрыторыі Каўказа і заканчваецца XVIII ст. які з’яўляецца пераломным у гісторыі народаў Каўказа

Мэта працы: асвятліць працэс тэрытарыяльнага пашырэння Расійскай імперыі на прыкладзе каўказскага вектара знешняй палітыкі дзяржавы.

Задача:

1) прасачыць турэцка-ірана-расійскія адносіны на Каўказе і Закаўказзе ў XVI-XVII стст.

2) вызначыць расейска-іранскія і расійска-турэцкія адносіны падчас праўлення Пятра I.

3) паказаць паўночны Каўказ ў расейска-ірана турэцкіх адносінах у перыяд з 1725 да 1762 рр.

4) ахарактарызаваць паўночны Каўказ ў перыяд праўлення Кацярыны II.

Гістарыяграфія: пытанне досыць разгледжаных, але агульная карціна не зусім суцэльнай з-за адсутнасці навуковых распрацовак каўказскіх навукоўцаў пасля Савецкай эпохі, яшчэ адна праблема гэта розніца ў поглядах савецкай, замежнай і руска-імперскай гістарыяграфіі працэс інкарпарацыі Каўказа ў склад Расеі.

Дадзенай тэматыкай займаліся многія вучоныя, найбуйнейшымі сярод якіх былі: Бутко Я., Смірноў Н.А., Сотавов Н. А., Салаўёў С.М., Сакураў В.А., есць Е.Н., Киняпина Н. С., Маркава О. П.

Структура працы — адпавядае мэтам і задачам і складаецца з ўвядзення, 4-х раздзелаў, заключэння і спісу выкарыстаных крыніц і літаратуры.

1. Каўказ і Закаўказзе ў турэцка-ірана-расійскіх адносінах у XVI-XVII ст.

каўказ расейская імперыя

Канец XV-пачатак XVI ст. адзначыліся буйнымі гістарычнымі падзеямі. Развіццё прадукцыйных сіл у нетрах феадальнага грамадства рост таварна-грашовых адносін, пашырэнне рынкавых сувязяў, пошукі найкароткіх шляхоў у краіны Усходу — усё гэта паслужыла штуршком для вялікіх геаграфічных адкрыццяў

Для Маскоўскай дзяржавы гэта быў перыяд яго магутнага нацыянальнага ўздыму. Распад Залатой арды, ліквідацыя Казанскага і Астраханскага ханства зноў адкрылі рускім людзям шлях на Ўсход. Цікавасць Маскоўскай дзяржавы ў краіны Усходу значна вырас ужо ў другой палове XV ст. у сувязі з імкненнем Масквы ўсталяваць пастаянныя гандлёвыя сувязі са сваімі ўсходнімі суседзямі.

Не выпадкова ў гэты час вялікае значэнне набывае старажытны гандлёвы волжскі шлях, на якім выраслі такія гандлёвыя горада, як Ніжні Ноўгарад, Казань, Астрахань.

Нягледзячы на тое што ў XV ст. руская гандаль з Іранам, з дзяржавамі Закаўказзя і Сярэдняй Азіі была моцна сціснутая феадальнай раздробленасьці гэтых краін і пастаянных міжусобіц іх шматлікіх кіраўнікоў, усё ж прыцягненне рускай гандлю да Усходу і адпаведны цікавасць ўсходніх народаў да Маскоўскай дзяржавы былі цалкам відавочныя.

Адначасова з Ширван ўсталяваліся, сувязі Масквы з Грузіяй, ці, як яе тады называлі, з Іверскай зямлёй. У 1492 рускія летапісы паведамляюць аб прыбыцці з Іверскай зямлі, з Кахэці, ад цара Аляксандра пасла па імя Мурат [4, с. 26].

Турэцкія султаны імкнуліся выкарыстоўваць сувязі падуладнага ім Крыме з Казанню, Астраханню і нагайцаў з мэтай падпарадкавання іх сваёй улады для процідзеяння ўсходняй палітыцы Масковіі і адцясьненьне яе ад Каспійскага і Чорнага мораў. Гэта не магло не прывесці да абвастрэння руска-турэцкіх адносін у першай палове XVI ст.

Карыстаючыся феадальнай раздробленасьці дзяржаў Закаўказзя, турэцкія заваёўнікі захоплівалі багатыя, урадлівыя армянскія, грузінскія і азербайджанскія зямлі, прибирая да рук Ширванском шоўк, воўну і прыродныя багацці Азербайджана.

Закаўказзе мела для турэцкіх султанаў таксама вялікае стратэгічнае значэнне як плацдарм для барацьбы супраць Ірана, для пранікнення на паўднёвыя ўскраіны Расіі і ў Сярэднюю Азію.

Першае сутыкненне Турцыі з дзяржавай Сефевидов, распаўсюдзіла ў першым дзесяцігоддзі XVI ст. ўлада з Азербайджана на Карабах, Арменію, Курдыстан і інш., скончылася знакамітай бітвай, якая адбылася ў Чалдиранский раўніне, блізу горада Маку, у жніўні 1514 У гэтай бітве туркі атрымалі поўную перамогу. Па дамове, заключанага ў 1515, у Турцыі адышлі Заходняя Арменія [11, с. 302].

Вострая барацьба за Закаўказзе паміж двума супернікамі адбывалася і ў 1533−1538 г., і ў 1547−1555 г. Па мірнаму дагавору заключанага ў г. Амасіі (1555) у Турцыю адышла паўднёвая частка Арменіі (басейн возера Ван) і Заходняя Грузія.

Па меры барацьбы за Закаўказзе раслі і шырыліся захопніцкія апетыты султанской Турцыі, што цяпер распасціраліся на ўвесь Каўказ. Турцыя баялася збліжэння Сефевидского дзяржавы з Масквой, зацікаўленай у развіцці гандлю з каўказскімі народамі. Пад уплывам захопніцкай барацьбы за Закаўказзе ў султанской Турцыі выношваліся яшчэ вялікія планы, што да Волгі і Дона, якія служылі зручнымі воднымі шляхамі ва ўсходнія краіны. Крымскія ханы, а за імі і турэцкія султанамі ў XVI ст. адкрыта прэтэндавалі на панаванне над нагайскімі ордамі і ханствам Паволжа.

Крымскія ханы ўступілі ў канфлікт з Маскоўскай дзяржавай праз Казань, што яны падтрымлівалі ў яе барацьбе супраць Масквы. Ў 1505 г. казанскі хан Мухамед-Эмін, пастаўлены ў Казань Іванам III, нечакана напаў на Ніжні Ноўгарад, яго войска толькі з працай было адбітая. Ў 1506 г. Няўдача маскоўскіх войскаў пад Казанню паслужыла сігналам да варожых выступаў супраць Маскоўскай дзяржавы шэрагу ханстваў і раней Крымскага. Карыстаючыся дынастычным сувязямі з казанскім ханамі, крымскія ханы штурхалі іх на актыўную барацьбу супраць Масквы.

Крымскі хан здолеў наладзіць Астраханскае ханства супраць нагайцаў і Масковіі і тым самым зрабіў яго сваім саюзнікам.

Калі да гэтага дадаць, што ў 1524 г. казанскі хан Саиб-Гірэй (стаўленік Крыму) выявіў гатоўнасць прызнаць сябе васалам Турцыі і абвясціць Казанскае ханства валоданнем султана Сулеймана, то можна зрабіць выснову, што пазіцыі крымскага хана, а значыць і турэцкага султана ва Усходняй Еўропе ў 1525. былі вельмі моцнымі.

Да ажыццяўленню гэтых планаў былі прыцягнутыя крымскія ханы, абавязаны дзейнічаць у якасці нібыта законных спадчыннікаў і нашчадкаў Залатой арды. Меркавалася, што Астрахань, Паўночны Каўказ і Нагайская арда ці добраахвотна прызнаюць ўлада турэцкіх султанаў і крымскіх ханаў або будуць падпарадкаваныя ім шляхам заваёвы.

Аднак ажыццяўленне турэцкіх планаў сустрэла сур’ёзнае процідзеянне перш за ўсё з боку народаў, якія жылі на Паўночным Каўказе.

Адным з самых шматлікіх народаў Паўночнага Каўказа былі кабардзінцы, якія складалі ў XVI ст. некалькі феадальных уладанняў (княстваў).

Пасля ліквідацыі золатаардынскага ханства на ўсім Паўночным Каўказе пачалі інтэнсіўна складацца раннефеадальныя палітычныя адукацыі (у адыгейцы, заходніх чаркесаў, кабардзінцы і інш). У кабардзінцы ў XVI ст. з’явілася два асноўных княства, вядомых пад назвай Вялікая і Малая Кабарды. Мяжой паміж імі была рака Церак, злева ад якой знаходзілася Вялікая Кабарды, а па правую — Малая. Гэтыя два княства ў сваю чаргу распадаліся на больш дробныя валодання. У гэтых кабардинский княствах пераважалі патрыярхальна-феадальныя адносіны [15, с. 224].

Да пануючага класа Кабарды здарылася мусульманскага духавенства. Рэлігія (іслам) гуляла важную ролю ў жыцці кабардинского феадальнага грамадства пачынаючы з XVII ст. Аднак мусульманскае духавенства не мела вялікага аўтарытэт у мясцовага насельніцтва. Мулы былі часцяком выхадцамі з Крыму або Турцыі; насаджаючы ў Кабарды далёкія горца нормы мусульманскага заканадаўства, яны служылі адначасова праваднікамі палітыкі гэтых краін.

Веды Каўказам дало бы ў рукі Турцыі велізарная перавага перад Іранам і палегчыла б туркам пранікнення ў Сярэднюю Азію. Акрамя таго, гэта ставіла ў вельмі нявыгаднае становішча Маскоўская дзяржава. Замацаваўшыся на Каўказе, туркі рабілі ціск на Казанскае і Астраханскае ханства і на нагайцаў; іх валадарства тут нанесла б шкоду гандлёвым сувязях Масквы з закаўказскіх абласцямі, Іранам і Сярэдняй Азіяй.

Аднак толькі тады, калі Турцыя авалодала ў 1514 — 1515 р. Курдыстану і падышла ўшчыльную да Закаўказзя, можна датаваць пачатак турэцкага пранікнення на Каўказ.

Прыкладна да таго ж часу адносяцца і буйныя набегі крымскіх татараў на Астрахань і на Паўночны Каўказ.

На працягу ўсёй першай паловы XVI ст. Турцыя рабіла спробы пазбіваць блок Крыму, Казані і Астрахані супраць Масквы. Аднак дзяржава апярэдзіла Турцыю. У 50-х гадах XVI ст. яна авалодала Казанню і Астраханню і ўстанавіла сувязі з народамі Каўказа

Раздробнены на мноства невялікіх феадальных уладанняў,. Паўночны Каўказ здаваўся Турцыі найбольш уразлівым месцам, захоп якога давала яму ў рукі ключ да вырашэння не толькі Закаўказскай, але і іранскай праблемы.

Праз авалоданне гэтым ключом ёй трэба было ўступіць у барацьбу з Расіяй, кіраўнікі якой ужо ў XVI ст. разумелі значэнне для Масквы Каўказа ў сувязі з неабходнасцю набыць выхад да паўднёвага мора.

Паселішча свабодных рускіх людзей на Доне (данскія казакі) і на Церак (Гребинский казакі) былі з самага пачатку XVI ст. злучным звяном Масквы з народамі Паўночнага Каўказа, у прыватнасці з кабардзінцы.

Але асабліва важнай датай у гісторыі збліжэння Кабарды з Маскоўскай дзяржавай варта лічыць 1557 У гэтым годзе ў Маскву прыбыло пасольства ад старэйшага, найбольш уплывовага і паважанага кабардинского князя Темрюка і князя Тазрюта з просьбай, «каб іх васпан падарыў, загадаў ім сабе служыць і. у халопства іх зрабіў «[17, з. 5]. У Маскве станоўча паставіліся да гэтай просьбе, яна адказвала планах палітыкі цара на Каўказе і аб’ектыўна адказвала інтарэсам Маскоўскай дзяржавы.

Кабарды была прынята пад заступніцтва Масквы, з гэтага года руская цар разглядае кабардзінцы, як сваіх падданых. Гэта відаць хоць бы з таго, што ўжо ў наступным, 1558 кабардзінцы прызываюцца ўдзельнічаць у паходзе князя Дзмітрыя Вішнявецкага супраць крымскага хана, а ў 1560 г. была пачата звычайная ў дачыненні да далучаных да Масковіі народаў спроба звярнуць кабардзінцы ў хрысціянства, для чаго у Кабарды з Масквы былі накіраваны прадстаўнікі духавенства. Гэтая спроба не ўвянчалася поспехам.

Такім чынам, менавіта 1557 трэба разглядаць як дату добраахвотнага далучэння Кабарды да Маскоўскай дзяржавы.

Маскоўскія ваенныя атрады з Астрахані па просьбе кабардинских князёў аказвалі дапамогу кабардзінцы супраць іх ворагаў; кабардинский конніца, якая адрознівалася высокімі баявымі якасцямі, прыцягваецца маскоўскім урадам ва ўдзеле амаль ва ўсіх войнах, якія вяла Маскоўская дзяржава.

Наступныя падзеі паказалі, што абарончыя меры, прынятыя маскоўскім урадам у Кабарды, былі вельмі своечасовыя. Наяўнасць рускіх атрадаў на Церака і ваенны саюз з кабардзінцы перашкодзілі распаўсюдзіць пачатую ў 1569 г. Турцыяй вайну за захоп вусця Волгі і Астрахані на ўвесь Паўночны Каўказ.

Ужо тады было цалкам відавочным, што бяспека вусця Волгі і Астрахані залежыць ад становішча спраў у Кабарды. Разумелі гэта і ў Турцыі.

Разгром турэцкага флоту пры Лепанто у 1571 г. і паражэнне ў 1572 г. войскі крымскага хана, напаўшы на Маскоўская дзяржава, супалая з нанясеннем данскіх казакоў ўдар туркам ў Азове, трохі суцішылі запал Турцыі.

Новы султан Мурад III (1574−1595) засяродзіў усю сваю ўвагу на барацьбе за Закаўказзе, пачаўшы новую кровапралітную вайну з Іранам (1578−1590 г.). Гэтая вайна абвастрыла становішча на Паўночным Каўказе, актывізаваць ваенную дзейнасць крымскага хана.

У 1585 г. іранскія войскі здолелі выцесніць турак з Азербайджану. Однак новаму турэцкаму галоўнакамандуючаму Фархад-ары, які змяніў памерлага Асмана-ару, удалося ў 1588 г. атрымаць некалькі перамог над персамі і заняць шэраг пунктаў у Закаўказзе. Якая прыбыла ў Маскву з Ірана амбасада спрабавала заключыць саюз супраць Турцыі, абяцаючы сумесныя дзеянні на Паўночным Каўказе супраць турак і крымскага хана. Пры гэтым шахскай ўрад нават прапаноўвала тэрытарыяльную кампенсацыю за ваенную дапамогу ў выглядзе Дзербент і Баку, шах не спадзяваўся абараніць ад туркив. Але маскоўскі ўрад аддаваў перавагу чакаць і не ўступаць непасрэдна ў барацьбу з Турцыяй, хаця становішча на Паўночным Каўказе было вельмі тривожним. Вийна Турцыі з Іранам працягвалася з пераменным поспехам. Жорсткі рэжым ваеннай акупацыі, усталяваны туркамі ў Закаўказзе, выклікаў незадаволенасць насельніцтва, чым і скарысталіся мясцовыя феадалы, якія звярнуліся да маладога іранскага шаха Абаса I (1587−1628) за дапамогай. Паслабленне ўлады турэцкіх султанаў спрыяла велізарнае народнае паўстанне, якое ахапіла значную частку Малой Азіі і закаўказскія валодання Турцыі; ў паўсталай сталі пераходзіць турэцкія солдати. Та ўсё ж беспаспяхова, але Турцыя была вымушана У 1590 г. заключыць мір з Іранам. Ширван, частка Арменіі, частка Грузіі і ўвесь Азербайджан былі прызнаныя падуладнымі Турцыі.

Бачачы немагчымасць самастойна весці барацьбу супраць Турцыі, шах Ірана вырашыў прыцягнуць да гэтай барацьбе, у якой фактычна ўжо ўдзельнічалі народы Закаўказзя і Каўказа, яшчэ і Маскоўская дзяржава.

Далучэнне Кабарды да Масковіі, адказвала інтарэсам кабардинского народа, асланяў яго ад варожых замахаў з боку крымскіх ханаў і турэцкіх султанаў. Гэта была падзея вялікага значэння, якое згуляла прыкметную ролю ў гістарычным лёсе не толькі кабардинского, але і іншых паўночнакаўказскіх народаў [10, с. 255].

Краіны Закаўказзя, апынуўшыся ў выніку ірана-турэцкага дагавора 1590 ў руках турак, уяўлялі сабой замкнёныя феадальныя ўладанні, адгароджаныя адзін ад аднаго мытнымі і адміністрацыйнымі бар’ерамі. У іх панавала натуральнае вытворчасць.

Шах Абас да гэтага часу ўжо завяршыў рэарганізацыю сваіх узброеных сіл, стварыў рэгулярную армію накшталт турэцкіх янычараў, з артылерыяй і кавалерыяй.

У 1605 г. туркі накіравалі ў Азербайджан аднаго з лепшых сваіх палкаводцаў - Сінай-ару, што ненадоўга выцесніў іранскія войскі з значнай часткі Арменіі і Азербайджана. Адыходзячы, іранскія войскі па загадзе шаха разбурылі шмат гарадоў. Левы бераг Аракса густанаселены, армянскае насельніцтва Нахичевани і прылеглага раёна, занята сельскай гаспадаркай, былі пераселены ў Паўднёвы Азербайджан, а насельніцтва багатага гандлёвага армянскага горада Джульфа пераведзена ў Ісфахан. Гэта перасяленне, вядома ў армянскай гісторыі пад назвай «вялікага сургуна», суправаджалася незлічонымі гвалтам [16, с. 407].

Але еў 1606 перавага ізноў атрымалі іранскія войскі. На працягу 1606−1607 г. яны адабралі ў турак вялікую тэрыторыю з гарадамі: Шемаха, Баку, Дзербент, Ганджа, Ерэван (Эривань).

У 1612 г. Іран вярнуў сабе Азербайджан, частка Курдыстана, Картлі і Кахэці і Паўночную Арменію; была адноўлена мяжа 1555 Аднак на гэтым барацьба за Закаўказзе далёка не скончылася. Туркі не хацелі мірыцца са стратай тэрыторый, якія прыносілі вялікія даходы. Неўзабаве яны аднавілі ваенныя дзеянні, абвясціўшы сябе абаронцамі грузінскіх княстваў ад ассимиляторской палітыкі, якая праводзіцца Іранам. Вайна з невялікімі перапынкамі працягвалася да 1639 і нанесла велізарны ўрон народам Закаўказзя.

Пасля свету з Польшчай Турцыя неўзабаве аднавіла вайну супраць Ірана і ў той жа час стварыла напружанае становішча на маскоўскай мяжы. Канфлікт з Турцыяй гэты раз узнік з-за Азоў. Прыкладна каля ста гадоў данскія казакі вялі барацьбу з гэтым перадавым фарпостам турэцкай ваеннай экспансіі на поўдні Маскоўскай дзяржавы. Турцыя ўчэпіста трымалася за Азоў. У 1637 данскія казакі вырашылі пазбавіцца ад пастаяннай пагрозы з боку Азова. 18 чэрвеня яны пасля двухмесячнага вельмі энергічнай аблогі, разам з невялікім атрадам, якія прыйшлі да іх на дапамогу, каўказскіх горцаў, што цярпелі ад ад турэцкіх нашэсцяў, авалодалі Азова і вусцем Дона.

Пры атрыманні весткі аб падзенні Азова турэцкае ўрад разгубіўся. У цяперашні час асноўныя турэцкія войскі на чале з султанам Мурадаў IV былі занятыя вайной з Іранам за горад Багдад. Таму султан не мог пачаць паход на Дон і загадаў крымскага хана рыхтавацца да вайны з Москвою. Але пачаць вайну з Расеяй Турцыя змагла толькі ў 1641

Каб трымаць пад ударам Паўночны Каўказ і спыніць сувязі данскіх казакоў з ім, крымскі хан з 14-тысячным войскам здзейсніў зімой 1640 паход на чаркескага князя Аджикумука, але, нічога не дамогшыся, у студзені прыйшоў пад Азоў, дзе павінен бой з казакамі. Страты былі вялікія з абодвух бакоў, але, мабыць, казакі пацярпелі больш.

З 1642 пачынаецца асабліва энергічны націск Турцыі і крымскага хана на Паўночны Каўказ і на ўсю паўднёвую мяжу Маскоўскага дзяржавы. Гэта новая хваля агрэсіі суправаджалася гібеллю і згонам ў рабства тысяч людзей — мужчын, жанчын, дзяцей, разбурэннем гарадоў і пасёлкаў.

У 50-х гадах XVII ст. крымскі хан пачынае дзейнічаць у Кабарды энергічней. Стольнік і ваявода Церскага гарадка Васіль Валынскі паведаміў аб прыходзе у 1653 г. у Азоў двух крымскіх султанаў з ратнымі людзьмі, адкуль яны павінны накіравацца ў Кабарды для заваёвы Церскага, мястэчка.

У другой палове XVII ст. становішча на Паўночным Каўказе яшчэ больш ўскладнілася дзякуючы заваявальнай актыўнасці, сталі праяўляць іранскія шахматы. Нястомныя міжусобныя войны руйнавалі і знясільвае Грузію, палягчалі іранскім шахматах ажыццяўлення іх планаў у дачыненні да Дагестана і Паўночнага Каўказа.

Значэнне Церскага мястэчка як найважнейшага пункта сувязі паміж Масквой, Кабарды, Дагестанам і Закаўказзем цяпер значна ўзрасла. Гэтая акалічнасць і паслужыла прычынай імкнення іранскіх шахаў захапіць гэта мястэчка і шляхі, якія злучаюць яго з Закаўказзем, для таго каб атрымаць максімальныя эканамічныя і палітычныя выгады ад зацвярджэння свайго панавання на Церака.

Планы іранскіх шахаў ў дачыненні да Паўночнага Каўказа не былі ажыццёўлены, таму што сустрэлі адпор не толькі з боку Масковіі, але і саміх народаў Паўночнага Каўказа і Закаўказзя, зацікаўленых у развіцці гандлю і ўмацаванні сяброўскіх сувязяў з Масквой [23, с. 174].

Уся ўвага султанской Турцыі ў канцы XVII ст. была паглынутая яе захопніцкіх войнамі з Польшчай і Расіяй. Вайна, Турцыя вяла пачынаючы з 1676 праз Украіну, прыняла асабліва востры характар?? у 1677−1678 г., калі турэцкія войскі разам з крымскімі ўварваліся ў межы Правабярэжнай Украіны і спрабавалі захапіць крэпасць і важны стратэгічны пункт Чигирин. У гэтай вайне вялікую ваенную дапамогу расейска-украінскім войскам зрабіў 4-тысячны атрад, які прыйшоў з Каўказа, князя Муцаловича Чаркаскага.

Барацьба, павяла кааліцыя еўрапейскіх дзяржаў-Расія, Аўстрыя, Польшча і Венецыя — супраць Турцыі, зноў адцягнуў яе ўвагу ад Каўказа. Вось чаму канец XVII ст, прайшоў для народаў Каўказа адносна спакойна.

Узяцце Пятром I у 1696 г. Азова і стварэння расійскага марскога флоту вяло да канчатковай ліквідацыі турэцкай ваеннай пагрозы на поўдні Расіі і адкрывала новыя перспектывы для ўстанаўлення больш трывалых ўзаемаадносін Расіі з Каўказам.

2. Расійска-турэцкія і расійска-іранскія адносіны на Каўказе падчас праўлення Пятра і

2.1 Росийсько-каўказскія адносіны і Асман-крымская агрэсія ў пер. чверти XVIII ст.

У канцы XVII — пачатку XVIII ст. над народамі Каўказа ранейшаму вісела пагроза замежнага нашэсця і паглынання. Хоць з канца XVII ст. ў гісторыі Атаманскай Парты, па азначэнні турэцкіх, гісторыкаў, пачынаецца «перыяд адступлення» («риджат Деври»), Асманская імперыя і ў пачатку XVIII ст. заставалася адной з наймацнейшых ваенна-феадальных дзяржаў. Вымушаныя пасля паразы ў вайне 1683−1699 гадоў і Карловицського дагавора падтрымліваць мірныя адносіны з еўрапейскімі дзяржавамі, кіруючыя колы імперыі імперыі імкнуліся кампенсаваць сябе заваёвамі на Усходзе і з самага пачатку XVIII ст. звярнулі свае погляды на Каўказ. У 1703 асманы завяршылі будаўніцтва крэпасці Еникале («Новая крэпасць»), умацавалі Керч, ўзмацнілі свае пазіцыі на Паўночна-Заходнім Каўказе і задумалі заваяваць Грузію. Узмацненне ваенна-палітычнай экспансіі Асманскай імперыі на Каўказе і на поўдні Расіі асабліва выявілася пасля прыходу да ўлады прадстаўніка агрэсіўных колаў феадалаў імперыі султана Ахмеда III. Порта запатрабавала, каб Расея срыли крэпасць Каменны затока, знішчыў караблі ў Азове, прыпыніла будаўніцтва караблёў на Варонежскі верфях, вырабіла размежавання руска-турэцкай мяжы, пагадзілася на будаўніцтва турэцкай крэпасці на Дняпры вышэй Очаково. І каб прыцягнуць на свой бок народы Каўказа, Порта адправіла ў Ширван, Дагестан, Кабарды, Чаркесію і ў іншыя месцы сваіх эмісараў. А хан зрабіў паўторны паход на Кабарды. Аднак і гэты раз крымцы пацярпелі паразу, сам хан выратаваўся втечею. 1707 г. па патрабаванню султана крымскі хан Каплан-Гірэй пры падтрымцы імперыі беглербегом Кафы уварваўся ў Кабарды. Ён ультыматыўна запатрабаваў ад уладальнікаў Кабарды падпарадкавацца і выдаць 3 тыс. хлопчыкаў і дзяўчынак. Але кабардзінцы, пакінуўшы пасёлка і атуліўшы жывёлу і маёмасць, занялі выгадныя для абароны пазіцыі ў цесных горных цяснінах. У той час, калі Каплап-Гірэй рыхтаваўся да штурму, кабардзінцы самі пайшлі ў атаку. Адбылася кровапралітная бітва, войскі хана вымушаныя былі адступіць. Неўзабаве ханам Крыму зацвердзілі Даўлет-Гірэя. У тым жа, 1707 па ўказанні султана ён здзейсніў напад на майстэрні-гребенських казакоў. Але і гэта напад не меў поспеху. У 1709 крымскі хан Даўлет-Гірэй ўступіў з гетманам Украіны Мазепаю ў таемную сувязь, разлічваючы адарваць Украіну ад Расеі. Адначасова ён разаслаў на Паўночны Каўказ эмісараў з задачай арганізаваць антырасейскі выступ горцаў. Нягледзячы на?? папярэджанне Расіі, крымскі хан пры падбухторванні Парты ладзіў бесперапынныя набегі на Паўночны Каўказ, што прыносіла гаспадарчае спусташэнне і незлічоныя беды.

У гэтых умовах для народаў Паўночнага Каўказа адцягнуць агрэсію крымскіх і асманскіх захопнікаў было жыццёвай неабходнасцю. Аднак у той час гарыстыя народы Паўночнага Каўказа не маглі адны супрацьстаяць агрэсіі султанаў Асманскай імперыі і крымскіх ханаў. Вось чаму феадальныя валадары АДЫГСКІХ і іншых народаў Паўночнага Каўказа «імкнуліся ць высока дзяржаўнай монаршеськую руку паддацца, і тым сябе і падданых сваіх ад прыгнёту султана турэцкага і ад падатак і спусташэнне хана крымскага вызваліць» [8, с. 87].

Расейскі ўрад, патрабуючы забеспячэння бяспекі паўднёвых межаў дзяржавы, імкнуўся прыцягнуць народы Паўночнага Каўказа на свой бок. Яшчэ ў 1700 г. Пётр I загадаў Астраханскім ваяводзе Mусину-Пушкіну ўмацоўваць дружалюбныя і гандлёвыя адносіны з горцамі Дагестана, аказваць ім магчымую дапамогу і падтрымку улічваючы становішча, які ўскладніўся ў сувязі з тым, што асманы пачынаюць падрыхтоўку да вайны.

У той жа час на Кубань быў адпраўлена 9000. Атрад пад камандаваннем генерала П. А. Апраксина, а на Церак — кабардинец па паходжанні, паплечнік Пятра I, князь А. Бекович-Чаркаскі.

Увосень 1710, падбухтораныя Швецыяй і Францыяй, Порта развязала вайну з Расіяй. У пачатку кампаніі рускія атрымалі шэраг перамог над асманамі, але потым ваенныя дзеянні разгарнуліся для расейцаў неспрыяльна. На берагах Дубца 44 000. Руская армія апынулася акружанай войскамі Асманскай імперыі і Крымскага ханства агульнай колькасцю 127 тыс. чал. У выніку Расія вымушана падпісаць нявыгадны для сябе Прутскі свет і саступіць Азоў. Пасля цьго Порта пад пагрозай фізічнага знішчэння запатрабавала ад народаў Паўночнага Каўказа падпарадкоўвацца ўлады султана. Адначасова Порта пачатку дзейную падрыхтоўку да ўварвання на Каўказ па словах іранскага гісторыка Мухамад Хасан-хана, войскі асманаў збіраліся захапіць Азербайджан і Грузію.

Становішча, якая склалася, спрыяла агрэсіўным планах султана. Шахскай Іран, што раздзіралі ўнутраныя супярэчнасці і ўсобіцы не ў стане быў супрацьстаяць асманамі.

У Ширване і Дагестане ўспыхнула антишахське паўстанне, якое ўзначальвае Хаджы-Дауд і Сурхай-ханам Казикумухським. У 1711−1712 паўстанцы занялі шэраг населеных пунктаў у Паўночным Азербайджан Паўстанне супраць шахскага прыгнёту ў гэты перыяд адбывалася ў Грузіі і Арменіі. Чакаючы ўварвання асманаў, Расія прыняла меры па ўмацаванні сваіх паўднёва-ўсходніх межаў. У 1711 — 1712 рр. Генерал Апраксин перасяліў на левы бераг Церака гребенських казакоў. Ён быў пабудаваны некалькі ўмацаваных гарадоў - станіцы Червленая, Шаринську, Новогладковську, Старогладковську [23, с. 60].

Увесну 1720 крымскі хан з 40-тысячным войскам уварваўся ў межы Кабарды. Спустошыў шэраг пасёлкаў, ён запатрабаваў, каб кабардзінцы падпарадкоўваліся яго ўлады, выдалі па адным ясыря з кожнага двара і пакрылі страты, панесеныя татарамі падчас паходу Каплан-Гірэя ў 1707 Аднак кабардзінцы адкінулі дамаганні крымскага хана. Адказ кабардзінцы выклікала абурэнне крымскага хана. Ён вырашыў сілай падпарадкаваць іх, уварваўся ў Кабарды. Кабардзінцы не ў стане былі аказаць супраціў нашмат праўзыходным іх крымскім войскам і пайшлі ў горы. Знаходзячыся ў вельмі цяжкіх умовах, яны зноў звярнуліся за дапамогай і падтрымкай да Расеі. Пётр нягледзячы па Паўночную вайну, якая працягвалася, вырашыў даць Кабарды дапамогу.

2.2 Паход рускіх войскаў на ўзбярэжжа Каспійскага мора і наступствы яго далучэння да Расеі

Між тым у Дагестане зноў з яшчэ большай сілай успыхнула рух супраць прыгнёту шахскай Ірана. Сабраўшы значныя сілы паўстанцаў, Хаджы-Дауд і сурх хан 21 Ліпеня 1721 аблажылі Шемаху, а 7 жніўня занялі гэты важны гандлёва-рамесны і адміністрацыйны цэнтр Паўночнага Азербайджана. Вялікую ролю ў падзенні Шемахи згуляў пераход часткі гараджан на бок паўстанцаў.

Паблізу Шемахи паўстанцы разбілі гянжинського і ериванського ханаў. Многія стаўленікаў шаха, у тым ліку і кіраўнік дэрбі беглі ў Іран. Хаджы-Дауд укрипивсявся ў Шемахе.

Увосень таго ж, 1721 Астраханскім губернатару праз князёў кабардзінцы стала вядома, што Хаджы-Дауд-бек і Сурхай-хан звярнуліся да турэцкаму султану праз крымскага хана з просьбай, каб ён прыняў пад сваю апеку і дапамог бы войскамі.

Пры гэтым, нельга выпускаць з-пад увагі арыентацыю Xаджи-Дауда і Сурхай-хана на Асманскай імперыі, абумоўленае нацыянальнымі і рэлігійнымі інтарэсамі феадалаў. Аднак значная частка насельніцтва Паўночнай Каўказа, як пра гэта сведчаць шматлікія лісты-звароты да Пятра I, арыентавалася на Расею. Уладальнік Кабарды Іслам-бек Мисостов пісаў «Пакланіліся і падпарадкаваліся ад сэрца Расеі не дазвольце, у нас сумниваться, каб мы ў далейшым да крымцами прысталі, але дазволіце верыць нам, што ад такіх думак вельмі адышлі, а ад вас ужо ніколі не видкладемося. І ў паводзіны нашых паслухмянымі і вернымі быць заўсёды гатовыя «[21, с. 124].

У першай чвэрці XVIII ст. Іран перажываў глыбокі эканамічны і палітычны кризу. Все расце феадальная эксплуатацыя сялянства, працоўнага насельніцтва гарадоў прывяла да падрыву сельскай гаспадаркі і ремесла. Сефевидську дзяржава падрывалі таксама і феадальныя міжусобіцы, якія не спыняліся, карупцыя, раскладанне шахскага двара і г. д. Карыстаючыся сітуацыяй, Асманская імперыя вырашыла далучыць валодання на Каўказе. Аб планах і намерах Парты добра ведалі расійскія ўлады. Цалкам відавочна, што зацвярджэнне ўлады Парты ў Прыкаспія нашмат аслабіла б пазіцыі Расіі на Каўказе і стварыла б рэальную пагрозу паўднёва-ўсходніх межах імперыі. Такім чынам, асноўнай задачай паходу Пятра I на Каўказ было прадухіліць авалодання Асманскай імперыяй Закаўказзя і Прыкаспія. Да таго ж у планах Пятра I Прыкаспія адводзілася важная эканамічная ролю. Далучыўшы прыкаспійскі вобласці, ён спадзяваўся забяспечыць неабходным сыравінай мануфактурных прамысловасць Расіі, якая развіваецца. Акрамя таго, цар жадаў ператварыць Расію ў прамежкавай ў гандлі паміж Еропою і Усходам. З гэтай мэтай Пётр I меў намер перавесці торгилю шоўкам Ірана і Каўказа з канстанцінопальскага шляху на Астрахань. Да мая 1722 г. была завершана падрыхтоўка да паходу. У Астрахані было засяроджванне 47 ветразных і 400 галерных судоў.

Напярэдадні выступу 15 ліпеня 1722 года быў апублікаваны маніфест, а для распаўсюджвання яго ў Дагестан і Азербайджан быў накіраваны А. Лопухин з 30 вершнікамі. Маніфест абвяшчаў, што паход вырабляецца толькі з мэтай пакарання бунтаўнікоў, і ўсяму насельніцтву гарантаваў бяспекі. Як мы бачым, шемахинськи падзеі выкарыстоўваліся Пятром I толькі як нагода для пачатку ваенных дзеянняў. Мэтай паходу было далучэнне да Расіі важных у эканамічным і палітычным адносінах прыкаспійскіх правінцый Каўказа. Як і варта было чакаць, за выключэннем Хаджы-Дауда, Сурхай-хана і іх асяроддзя, маніфест Пятра I у Дагестане быў сустрэты ветліва. Але затое вестка аб пачатку паходу рускіх войскаў выклікала моцную трывогу ў кіруючых колах Асманскай імперыі [19, з. 36].

Калі Порта абвясціла аб прыняцці Хаджы-Дауда ў падданства, 27 ліпеня 1722 г. Пётр I з асноўнымі сіламі высадзіўся ў Аграханський заліве. Між тым з Астрахані ішла сухім шляхам конніца, якая таксама ўступіла ў Паўночны Дагестан. Да іх добраахвотна далучыліся ўладальнікі Вялікі Кабарды Эль-мурза Чаркаскі і Малой Кабарды-Аслам-бек Комметов. 5 жніўня, пакінуўшы ў аграханськом ретраншемент 300 чалавек рэгулярнага войска і 1500 казакоў, рускія войскі рушылі морам і сушай на поўдзень. У той жа дзень Пётр I з войскам прыбыў на Сулака і размясціўся. 15 жніўня рускія войскі рушылі да Дзербент. Султан-Магмут Отемишський спрабаваў супраціўляцца перадавым атрадам войскаў, але быў без асаблівых намаганняў разбіты.

Становішча спрыяла працягу паходу. Аднак з-за раптам ўзніклі цяжкасці ў сувязі з крушэннем у Аграханському заліве двух эскадраў, а таксама з ростам захворванняў сярод салдат 29 Жніўня 1722 было прынята рашэнне спыніць паход. І пакінуўшы гарнізон у Дзербент, Пётр I з асноўнымі сіламі вярнуўся ў Аграхан. І ў тым месцы, дзе р Кайса дзеліцца на два рукавы Сулака і Аграхан, загадаў закласці крэпасць Святога Крыжа. Пасля гэтага, даручыўшы камандаванне генералу Мацюшкін, адбыў ў Астрахань [11, с. 390].

Між тым Порта загадала Хаджы-Дауд, «каб ён усімі мерамі стараўся выгнаць расійскі гарнізон з Дзербент і з іншых тамтэйшых краёў» [24, с. 45]. А неўзабаве і войскі асманаў ўварваліся на Кавказ. У сувязі генералу Мацюшкін быў дадзены загад прыняць належныя меры для абароны Дзербент і Баку.

У верасні 1723 напалоханы ўварваннем войскаў асманаў на Каўказ, Іран падпісаў з Расіяй дагавор. Пры Пецярбургскага дагавора шах прызнаваў за Расіяй прыкаспійскі вобласці Каўказа. Гэта яшчэ больш абвастрыла расейска-турэцкія адносіны. Султан абвясціў аб прыналежнасці Порце за ўсё Ірана і пра свой намер далучыць Дербентское ханства, як быццам даўно яму належыць, а таксама распарадзіўся, каб памежныя ары і крымскі хан былі гатовыя да вайны з Расіяй. Варожасць Парты да Расіі па-ранейшаму падтрымлівалі Англія, Аўстрыя і іншыя заходнія дзяржавы. Над Каўказам навісла пагроза агрэсіі асманаў.

Пэўную ролю ў развіцці расійска-каўказскай гандлю згуляла усталяваная ў 1723р. ў Астрахані кампанія па гандлі з Персіяй. Паводле наяўных дадзеных, гэтая кампанія вяла гандаль з народамі Паўночна-Усходняга Каўказа [26, с. 43].

Вялікае значэнне мела і пачата яшчэ да паходу рускіх войскаў вывучэння прыродных рэсурсаў, гісторыі і этнаграфіі народаў Паўночна-Усходняга Каўказа. Апісання краю, складзеныя А. П. Валынскім, А. И. Попухиним, А. Бекович-Чаркаскі, І. Г. Гербер, Л. Ф. Еропкиним, Д. Кантемиром, Ф. І. Соймоновым і многімі іншымі, з’яўляецца каштоўным крыніцай для вывучэння яго гісторыі і этнаграфіі.

Аднак народы Дагестана і Азербайджана нядоўга заставаліся ў складзе Расіі. Пасля 13-гадовага валодання, пры ўмове Рештського (1732) і Гянджынскага (1735) дагавораў, Расія вымушана саступіць імі Ірана. Расійская мяжа была вызначана па г. Церак, па левы бераг якой былі пераведзеныя войскі, а крэпасць Святога Крыжа перакапана (яе насельніцтва перавялі ў Кізляр).

3. Паўночны Каўказ ў руска-ірана-турэцкіх адносінах у перыяд з 1725 да 1762 г. г.

3.1 Першы паход Надзіра на Дагестан

У 30-х гадах XVIII ст. Надзір, які стаў пасля працяглых міжусобіц фактычным кіраўніком Ірана, і пачаў барацьбу з Атаманскай Портай за вяртанне тэрыторыі ранейшаму належыць Ірану. Насельніцтва, якое знаходзіцца пад ярмом імперыі асманаў, знемагаў і гатова было на барацьбу са сваімі прыгнятальнікамі. Да таго ж у 1730 г. у Канстанцінопалі быў скінуты султан Ахмед III, пасля чаго пачаліся звычайныя феадальныя ўсобіцы. Усё гэта спрыяла дзеянням Надзіра. Да верасня 1730 года ён авалодаў Тавриз, а затым без адмысловай працы заняў Ардебиль.

Тады як Надзір вёў падрыхтоўку да паходу на Эривань (Ерэван), стала вядома, што паўсталыя жыхары Хорасана забілі яго брата. Надзір накіраваўся для падаўлення паўстання. У адсутнасць Надзіра шах Ірана вырашыў пачаць ваенныя дзеянні, разлічваючы ваеннымі поспехамі аднавіць свой падарваны аўтарытэт. У 1731 г. ён пачаў ваенныя дзеянні супраць султана.

Але беспаспяховымі аказаліся ваенныя дзеянні шаха. У красавіку 1731 г. ён пацярпеў паразу пад Ериванью, пасля чаго войскі султана рушылі да Паўднёвага Азербайджана. У гэты час ад турэцкага Алі-пашы Сурхай атрымаў загад, каб ён са сваім войскам злучыўся з войскамі турак ў Гянджы і ішоў на Тэбрыз.

Між тым шах, пацярпеўшы шэраг паражэнняў, вымушаны адмовіцца ад працягу вайны і ў студзені 1732 у Керманшаху падпісаў нявыгадны для Ірана мірны дагавор. Але гэтая дамова апынуўся недаўгавечным. Вярнуўшыся з Хамадана, Надзір зняў Тахмосиба II і абвясціў уладаром яго 8-месячнага сына пад імем Абаса III, сябе ж пры ім рэгентам; ануляваў толькі што падпісаны з султанам дагавор, аднавіў супраць Парты ваенныя дзеянні. Па загадзе султана для барацьбы з Іранам у Закаўказзе былі накіраваны 20−25-тысяч крымска-татарскага войскі пад камандаваннем фаты-Гірэя. Аднак Расея, зацікаўлена ў свеце з Іранам, аказвала яму падтрымку ў барацьбе з Портай. Рускія войскі, засяроджаныя ў крэпасці Святога Крыж нанеслі сур’ёзныя страты крымскім войскам [18, с. 124].

Тым часам Надзір атрымаў рашучую перамогу над асманамі, якая вымусіла султана прасіць свет. У лютым 1733 ў Багдадзе паміж Іранам і Турцыяй быў заключаны мірны дагавор. Межы паміж імі вызначаліся ў рамках ірана-турэцкага дагавора 1639

Пасля гэтага Надзір прыняў рашэнне пакараць Сурхая. Улетку 1734 на чале вялізнай арміі ён уварваўся на Каўказ, а ў канцы жніўня заняў Шеме загадаў разбурыць яе дашчэнту, а насельніцтва перавесці ў Агсу. Неўзабаве адбылося бітва паміж шахскай войскамі і горцамі. Сурхай-хан пацярпеў паразу і адступіў у горы. Войскі іранскага шаха, пераследуючы Сурхая, дасягнулі Казикуг, але Сурхай збег у Аварыі.

Надзір не адважыўся працягваць паход. Не паспеў Надзір сысці з Закаўказзя, як у Азербайджане і Дагестане пачаліся антыіранскія выступу.

Супраць азербайджанскіх і дагестанскіх паўстанцаў была накіравана 20-тысячнае войска на чале з братам Надзіра Ібрагім-ханам. Але ён шмат чаго не дамогся.

На чале аб’яднаных сіл горцаў Дагестана сталі вопытныя кіраўнікі джаробелоканци Ібрагім-канапу і Халіл. Першы час іранцам атрымалася пацясніць горцаў. Аднак у сярэдзіне 1738 паблізу Джаник горцы ўшчэнт разбілі иранцив. У бою быў забіты сам Ібрагім-хан і іншыя ваеначальнікі Ірана. Па наяўных дадзеных, з 32-тысячнай арміі выратаваліся 8 тыс. Услед за гэтым антыіранску рух ахапіла шматлікія раёны Паўночнага Азербайджана.

Таму летам 1739 урад Ірана накіравала на Каўказ вялікае войска пад камандаваннем Сифи-хан-султана. Нягледзячы на?? некаторыя поспехі, і яму не ўдалося падпарадкаваць шаху свабодалюбных горцаў. Незадаволены гэтым, Надзір зноў накіраваў на Каўказ шматлікія войскі пад камандаваннем Гане-хана Абдальського, Фаталі-хана і Мухамед-Алі-хана.

3.2 Кабарды ў руска-турэцка-крымскіх адносінах

У 30-х гадах XVIII ст. перад Расеяй стаялі успадкаваныя ад папярэдняга стагоддзя тры вялікія рэгіянальныя знешнепалітычныя праблемы — балтыйская, польская і Чарнаморскага. Асаблівая зацікаўленасць шэрагу еўрапейскіх і азіяцкіх дзяржаў у гэтых пытаннях ператварала ўсе гэтыя праблемы ў адзін заблытаны клубок, замінаючы развязкі кожнай з іх. Так, праз рэзкае разыходжанне з Расіяй па польскаму пытанню Францыя падагравалі антырасейскія настроі, падбухторвала султана на ўзброены канфлікт, адначасова падштурхоўваючы Швецыю і Польшчу ў вайну супраць Расеі. У гады «вайны за польскую спадчыну» (1733 — 1735 г.) Асманская імперыя была варожая Расіі. Дваістай была палітыка Швецыі, таму што пэўная частка выношвала планы рэваншу і перагляду вынікаў Паўночнай вайны. Нацягнутымі былі адносіны з Даніяй з-за Шлезвіг. Ангельская дыпламатыя, зацікаўлена ў абвастрэнні расійска-шведскіх і расійска-турэцкіх адносін, замінала, збліжэнню Расіі з Аўстрыяй супраць Асманскай імперыі.

Англіі і Францыі выгадная была ізаляцыя Расіі ад рынкаў на Блізкім Усходзе, і яны ўсяляк перашкаджалі ўрэгуляванні расейска-турэцкіх супярэчнасцяў. Між тым Порта на шкоду жыццёва важным эканамічным і палітычным інтарэсам Расіі працягвала непадзельна панаваць на Чорным і Азоўскім морах і рабіць рабаўніцкія набегі на яе зямлі. Чорнае мора па-ранейшаму заставалася зачыненым для Расеі.

З прычыны такога становішча ў 30-х гадах XVIII ст. Чарнаморская праблема, з якім таксама перапляталася і каспійская, набыла востры характар, але Расея не была падрыхтавана да вайны з асманамі.

Прадбачачы ў будучыні сутыкнення з Портай, расійская дыпламатыя развіла энергічную дзейнасць і на працягу першай паловы 30-х гадоў дамаглася збліжэння з Англіяй і Даніяй, абнаўлення саюза са Швецыяй, абранне добразычлівага кандыдата на польскі трон і высновы Рештського (1732) і Гянджипського (1735 г.) дагавораў з Іранам, згодна з якім Расія вяртала ўсё прыкаспійскіх правінцыі Ірана, а ён абавязваўся выступіць супраць Парты ў выпадку яе нападу на Расею. У выніку палітыка-дыпламатычная сітуацыя была значна змякчана на карысць Расіі [23, с. 68].

Затое вестку пра Рештський дагавор насцярожыла Порту, і яна вырашыла фарсіраваць ажыццяўленне даўно задуманага плана: прагнаць шаха з Закаўказзя, абмінуць быццам абцугамі з захаду і ўсходу Галоўны Каўказскі хрыбет і заплюшчыць іх на кабардинском раўніне. Пачаліся адкрытыя Асман-Крымскія правакацыі супраць Кабарды і Дагестана.

Улетку 1731 7000. Крымскае войска падступіла да мяжы Кабарды і запатрабавала выслаць султана Саліх-Гірэя і выдаць забойцаў пляменнікаў хана Бахт-Гірэя — Дэлі-Салтана і Гірэя-Салтана

Аднак кабардзінцы не завагаліся перад грозным ворагам, арганізавалі абарону і адначасова звярнуліся за дапамогай да расійскага ўраду.

Расейскі ўрад зноў пацвердзіў Кабарды сваё заступніцтва і запэўніў, што ваенная дапамога супраць агульнага ворага будзе арганізавана.

Да гэтага часу ірана-турэцкая вайна ўступіла ў новую фазу. Асманы панеслі велізарныя страты. Быў заключаны і Рештський дагавор. Спалоханая гэтымі абставінамі Порта вырашыла адправіць Фетие-Гірэй-Салтана з войскам у тыл шахскай войскаў праз Паўночны Каўказ.

Асманская атрад, аднак, нічога не дасягнуў. 11 ліпеня 1734 г ў раёне сучаснага г. Грознага Асман-крымскія войскі былі атакаваныя рускімі войскамі. У ходзе бою татары былі разбіты і ва ўцёкі, пакінуўшы на полі бою 12 баявых сцягоў. Аднак камандуючы рускімі войскамі князь Гесэн-Гамбургскі не толькі не замацаваў здабытае на полі бою перамогу, але нечакана вярнуўся ў крэпасць Святога Крыжа і тым самым дазволіў пераможаным абрабаваць Гребинский гарадка і забраць у палон сотні людзей, пасля чаго частка татараў рушыла назад у Крым, а іншыя сышлі ў Шемахи. Аднак палонныя і данскі казачы атрад у 2 тыс. чалавек, акружаны татарамі і калмыкамі, былі вызваленыя кабардзінцы на чале з Магамета Кургокиним [17, с. 97].

У гэтых умовах Асманская імперыя паспяшалася пакончыць з іранскай вайной і ўмацавацца на Паўночным Каўказе. Гэта стварыла новую напружанасць на Паўночным Каўказе. Ужо з 1734 Порта і Расія знаходзіліся на мяжы вайны, а ў наступным, 1735 султан загадаў рушыць крымскім войскам у Кабарды. Менавіта ўварванне крымскіх войскаў у Кабарды паклала пачатак руска-турэцкай вайне 1736−1739 г.

У сярэдзіне жніўні 1735 Каплан-Гірэй, павялічыўшы свае сілы да 80 тыс. чалавек, перайшоў г. Лабу і ў выніку месяца акупаваў Кабарды.

6 кастрычнік 1735 г. 40 000. Рускае войска пад камандаваннем В. Лявонцьева рушыла ў Крым, трымаючы курс на Перакоп. Хоць у умовах надвор’я экспедыцыя і не дасягнула мэты, але вынікам яе стала паспешлівае вяртанне Каплан-Гірэя з Ірана.

13 красавіка 1736 г імператрыца Ганна Іаанаўна заклікала кабардзінцы падняцца на барацьбу з агульным ворагам. Кабардзінцы выявілі поўную гатоўнасць уступіць у вайну на баку Расіі.

Амаль адначасова з граматай расійскай імператрыцы ў Кабарды; прыбыў пасланец Крыму Айдемир-мурза з лістом ад Каплан-Гірэя у якім хан выказваў поўную надзею, што кабардзінцы, паводле дадзенай яму ў 1735 г. прысягі, падымуцца на барацьбу супраць Расеі,

Хоць падзеі ў Крыму ў 1735 г. і было фактычнае пачаткам руска-турэцкай вайны, але фармальна яна была абвешчаная ў 1736 г. У гэтай вайне Расія дамагалася адмены Прутскі дагавора 1711, выхад у Чорнае мора і забеспячэння бяспекі сваіх паўднёвых рубяжоў.

Першая сустрэча з супернікам на Кубані адбылася 3 мая 1736 нагайцаў Салтан-Улу перакрылі шлях надыходзячым войскам. Нагайцаў прыкінулася нейтральнымі і пачалі перамовы аб умовах пераходу ў падданства Расіі. Раней яны былі руска-падданым, але непасрэдна падпарадкоўваліся калмыкаў, якім плацілі даніну, а потым пайшлі на Кубань пад заступніцтва Крыме. На гэтай падставе Дондук Омба патрабаваў, каб нагайцаў перавандравалі да Волзе і аднавілі выплату даніны.

Пакуль вяліся перамовы, у Салтан-Улу прыпеў на дапамогу атрад Наўруз-Улу. Яны ўмацаваліся ў цяжкадаступных месцах і перарвалі перамовы. Рушыць далей, маючы ў тыле такая колькасць ворага, было небяспечна. Кінутыя на прыступ супраць нагайцаў майстэрні казакі са стратай адступілі [12, с. 114].

Тым часам на асноўных участках вайны рускія нанеслі магутны ўдар па Крыме. Да канца мая 1736 армія Б. -Х. Миниха прыступам авалодаў Перакоп. Услед за ім ўпалі Бахчысарай і Кінбурн. 20 Чэрвеня П. П. Ласі аблажыў Асманскай цытадэль на Азове гэтыя падзеі мелі вялікі міжнародны рэзананс [15, с. 257].

Пад уплывам атрыманых Расіяй перамог Аўстрыя стала рахманы. 5 студзеня 1737 г. была падпісала Венская канвенцыя, які аформіў саюз Аўстрыі, Расіі, Польшчы і Венецыі супраць Порты. Порта і Расія не хацела працягваць вайну з-за сур’ёзнага ўнутраныя ўскладненні. Урад Ганны Іаанаўны, адмовіўшыся ад план Б. -Х. Миниха адносна шырокіх тэрытарыяльных набыткаў жадала на вельмі ўмераных умовах заключыць мір. І Порта была, знясіленая іранскай вайной і ўнутранымі беспарадкамі, але пидбурюема Францыяй, адмовілася ад перамоваў, таму, нягледзячы на?? дрэннае забеспячэнне войска і расцягнуць яе камунікацый, Расея была вымушаная працягваць вайну.

2 чэрвеня 1737 года рускія войскі авалодалі крэпасцю Ачакаў і адрэзалі паведамленне Парты з Крымам па сушы. Іншая расійская армія ўступіла ў Крым праз Перекоп і нанесла паражэнне хану.

Неўзабаве Аўстрыя ўступіла ў вайну і захапіла якія належаць асманамі крэпасць Нисса. Гэтыя падзеі ўстрывожылі Атаманскую імперыю Султан адважыўся пачаць перамовы. 5 жніўня 1737 года ў Немирове адкрыўся мірны кангрэс. Расійская дэлегацыя запатрабавала Крым, Кубань прыбярэжныя зямлі да Дуная, а для Малдовы і Валахіі - незалежнасць пад заступніцтвам Расіі. Аўстрыйскі бок нечакана насуперак Венскай канвенцыі вылучыла прэтэнзіі на Дунайскі княства, на што Расія не пагадзілася. Порта, бачачы супярэчнасці паміж саюзнікамі, адмовілася саступіць Ачакаў Расіі. Такім чынам, былі сарваныя перамовы аб свеце.

Не лепш ішлі справы і на каўказскім кірунку. У 1737 Кабарды ўспыхнула эпідэмія чумы. Гвардыі капітан А. Лапухіна, на якога была ўскладзена арганізацыя кампаніі 1737, пабаяўся ехаць у чумной вобласць, і сувязь з Кабарды быў перарваны. Порта гэтым скарысталася для адпраўкі сваіх эмісараў на Кубань з лістамі султана [17, с. 134].

3.3 Бялградскі мірны дагавор

Працяглая вайна была не выгадная ні Асманскай імперыі, ні Расеі. У 1738 г. у вялікіх цяжкасцяў, выпрабаванняў арміі і ўрада Ганны Іаанаўны, дадаўся шэраг сур’ёзных праблем ўнутрыпалітычнага і міжнароднага характару. Таму расейскі ўрад, імкнучыся знайсці выхад з вайны без шкоды свайму міжнароднаму прэстыжу, схілялася да мірных перамоваў, нават на ўмовах вываду сваіх войскаў з Очакова [20, с. 21].

У той жа час Расія заставалася саюзніцай Аўстрыі, чые войскі знаходзіліся ў самім жаласным стане. Менавіта па яе просьбе ў 1738 армія Б. -Х. Миниха пачала наступ на Днястра.

Няўдачы ваеннай кампаніі 1738 былі абумоўлены сур’ёзнымі прычынамі. Эпідэмія чумы несла масы людзей у саюзніцкіх войсках. Паміж двума генерал-фельдмаршала Б. -Х. Минихом і П. П. Ласі не было згоды. Унутры краіны нарастала незадаволенасць рускага дваранства засіллем замежнікаў. Францыя, якая ўзяла на сябе пасярэдніцтва ў перамовах паміж ваюючымі краінамі, рабіла ўсё, каб сарваць перамовы і арганізаваць напад Швецыі ў Расію. Рэваншыстаў, атрымалі перамогу на выбарах шведскага заканадаўчага органа, адкрыта рыхтаваліся да ўзброенага канфлікту. Выразна пазначылася турэцка-шведскае збліжэнне. І нарэшце, Аўстрыя не магла працягваць вайну і вяла закулісныя перамовы аб сепаратным свеце.

Няўдачы на асноўных тэатрах вайны адбіліся на становішчы ў Пры-Кубані. У 1736 г. з-за чумы рускае камандаванне ня пасылала туды ні казакоў, ні калмыкаў. З вясны 1738 2 кабардинских князёў - М. Кургокин і К. Алеев — стрымлівалі націск вялікі Нагайскай арды мурзы Мусы з рэшткамі наврузовцив і заходніх адыгаў. Дондук Омба з калмыкамі і на гэты раз прыйшоў ім на дапамогу. Нагайцаў пацярпелі паразу, склалі зброю, прызналі падданства Расіі, выдалі аманаты і перавандравалі на зямлі, кантраляваныя Расіяй.

Важнай падзеяй кампаніі 1738 было вяртанне абазинцив ў Кабарды, гвалтоўна пераселеных яшчэ ў 1721−1722 г. ханам Садат-Гірэем.

Улетку 1739 сышоў напад на Кабарды з боку Криму. По распараджэнні расійскага ўрада калмыкі прыйшлі на дапамогу кабардзінцы. 20 жніўня 1739 года А. Кайтукин павёў аб’яднаныя сілы кабардзінцы і калмыкаў на праціўніка, што былі наздогонени на г. Лабе. Крымскімі войскамі камандаваў Кази-Гірэй-Салтан. Ён займаў умацаваную пазіцыю і мае намер толькі абараняцца, але, калі ён убачыў колькасную перавагу свайго войскі, перайшоў у наступ [17, с. 101].

На асноўным фронце 1739 быў адзначаны вялікімі перамогамі рускай зброі. 17 жніўня ў бітве пад Ставучанамы асманы былі разбітыя і звернутыя ў панічнае ўцёкі, пасля чаго крэпасць Хоцін здалася без бою і рускія войскі ўступілі ў Малдавію.

Гэтыя поспехі дазволілі Расіі запатрабаваць на перамовах аб свеце — Азоў, Ачакаў і Кінбурн. Але ў гэты час, 1 Верасень 1739 года, Аўстрыя заключыла сепаратны мір з Асманскай імперыяй цаной вялікіх саступак. Пытанне аб заключэнні ваеннага саюза паміж Портай і Швецыяй у прынцыпе было вырашана, пра што ў Пецярбургу ведалі добра. У тым жа годзе Францыя ўвяла ў Балтыйскае мора 5 ваенных караблёў [20, з. 36].

Умовы Белградскага свету далёка не адпавядалі поспехам рускіх войскаў. Расія не атрымала ні выхаду ў Чорнае мора, ні права трымаць на ім свой флот. Нават штурмам узяты Азоў быў абвешчаны нейтральнай зонай. Больш за тое, Кабарды, афіцыйна знаходзілася пад заступніцтвам Расіі і ўсе тры года была на баку Расеі, была адарваная ад яе ў адпаведнасці з шостага пункта Белградскага свету.

Як адзначалася, расейскі ўрад перад вайной ставіў мэта — вяртанне Азова, набыццё выхаду ў Чорнае мора, забеспячэння бяспекі сваіх паўднёвых межаў. Вайна 1736−1739 г. не дазволіла пастаўленых задач цалкам ¾ Разгром войскаў Надзіра ў Дагестане.

Кіруючыя колы Ірана былі ўпэўненыя ў тым, што не падпарадкаваўшы Дагестан, ім не атрымаецца здушыць антыіранскія выступу ў Закаўказзе. Таму, завяршыўшы пераможна паход у Сярэднюю Азію, Надзір стаў актыўна рыхтавацца да новага паходу на Дагестан. На гэты раз ён лічыў праявіць такую сілу зброі войскаў іранскага дзяржавы, каб непакорлівыя баяліся шаха і каб зніклі ўсякія надзеі на збавенне ад яго ўлады.

Улетку 1741 Надзір на чале вялізнай арміі уварваўся ў Дагестан.

Хоць здрада некаторых феадальных уладароў некалькі падарвала, але не зламала супраціву горцаў. Яны навязалі іранцам партызанскую вайну. Агрэсія іранцаў ўскалыхнула народныя масы Дагестана. Перад тварам небяспекі разрозненыя сілы горцаў сталі аб’ядноўвацца.

Але шах імкнуўся толькі аднаго — заваяваць горцив. Однак гэтыя планы не спраўдзіліся. 9 мая 1747 Надзір быў забіты ў выніку палацавых змоў, а створаная ім дзяржава, якая прадстаўляла кангламерат народнасцяў і плямёнаў, распалася.

3.5 Працэс далучэння паўночнакаўказскіх народаў у Расіі

Бялградскі мірны дагавор 1739, які абвясціў Кабарды нейтральным «бар'ерам» паміж Турцыяй і Расіяй, сур’ёзна ўскладніў знешнепалітычнае становішча народаў Паўночнага Каўказа. Парушаючы ўмовы дамовы, султан актывізаваў свае дзеянні, накіраваныя на авалоданне Паўночным Каўказам. У 40−50-х гадах XVIII ст. асманы рабілі разбуральныя набегі на Паўночна-Заходні Каўказ, дамагаючыся адыгскіх народаў даніны і палітычнага васалітэту. Актывізаваліся і крымскія ханы. Набегі турак і крымскіх татараў суправаджаліся гвалтоўным асалодаю сярод горцаў мусульманства. Павялічваючы памеры даніны яны імкнуліся ўсталяваць сваё панаванне і ў іншых раёнах Паўночнага Каўказа.

ПоказатьСвернуть
Заполнить форму текущей работой